Φιλοσοφική Άσκηση «ΑΛΗΘΕΙΑ»: τι είναι;


Πέμπτη, 24 Μαρτίου 2011

Αγάπη

Πρόκειται για έννοια και λέξη που χρησιμοποιούμε κατά κόρον, σε ποικίλες περιστάσεις, με ποικίλα συμφραζόμενα. Πριν εντοπίσω την προσοχή μου στη θετική απήχηση που εμπεριέχει και αποπνέει η έννοια, πριν δηλαδή αναφερθώ στη θετικότητα που χαρακτηρίζει εκ των προτέρων την αγάπη, θα παρατηρήσω ότι συνήθως στεκόμαστε, όταν σκεφτόμαστε την αγάπη, στη διαπίστωση ότι σπανίζει, ότι λίγο μας αγαπούν, κι όταν εμείς αγαπάμε περισσότερο αγαπάμε τον εαυτό μας παρά τον άλλο.
            Το διφορούμενο με την αγάπη, που, κιόλας, μας οδηγεί σε αδιέξοδο, όταν την παρακολουθούμε στην πράξη, είναι ότι έχει τη ρίζα της στο εγώ, εκπορεύεται από ανάγκη του εγώ, και, την ίδια στιγμή, υπόσχεται το ενδιαφέρον, τη φροντίδα για το εσύ. Συγκρούεται, λοιπόν, η υπόσχεση που εκφράζουμε όταν λέμε πως αγαπούμε, και η πράξη μας, που συλλέγει για τον εαυτό μας ό,τι από το αγαπημένο πρόσωπο μας θέλγει, αδιαφορώντας στην ουσία για την επιθυμία και τη δική του κατάσταση.
            Το σχήμα αυτό, της ανακολουθίας ανάμεσα στην υπόσχεση και την πράξη, περιγράφει την πραγματικότητα, και γι’ αυτό δικαιολογείται πάραυτα, αμέσως. Δεν έχει νόημα να ελέγξουμε, να επικρίνουμε τα πράγματα. Αν το κάνουμε, διαφωνούμε μάταια με κάτι, που δεν μπορεί παρά να έχει όπως έχει. 
            Περισσότερο το πρόβλημα, εδώ, το δημιουργεί η γλώσσα, δηλαδή το αλτρουϊστικό περιεχόμενο που συνήθως συνοδεύει την έννοια της αγάπης· περιεχόμενο που δεν επικοινωνεί με τη διάθεση που υπάρχει στη βάση και κινεί τη συμπεριφορά μας προς τον άλλο. Πιο πολύ, θα ταίριαζε να λέμε «σε θέλω για λογαριασμό μου», παρά «σε αγαπώ».
            Ο Έριχ Φρόμ, Γερμανός ψυχαναλυτής και στοχαστής των αρχών του εικοστού αιώνα, με τον τίτλο, ήδη, ενός έργου του, κατέδειξε πως, η έννοια της αγάπης, οφείλει, για να είναι λειτουργική, να εκφράζει κάτι άλλο από την απλή επιθυμία, καλοπροαίρετη το δίχως άλλο, για την κατοχή του αγαπημένου προσώπου. Τίτλος λοιπόν του βιβλίου του, που εκδόθηκε το 1956, είναι «Η τέχνη της αγάπης». Σκοπός του είναι, όπως γράφει, «…να αποδείξει ότι η αγάπη δεν είναι ένα συναίσθημα το οποίο εύκολα μπορεί να χαίρεται ο καθένας, ανεξάρτητα από το επίπεδο ωριμότητας στο οποίο έχει φθάσει.» «Είναι η αγάπη τέχνη;» ρωτάει στο πρώτο κεφάλαιο. «Αν είναι, χρειάζεται γνώση και προσπάθεια».
            Ο Φρομ πιστεύει πως «η αγάπη είναι μια τέχνη, ακριβώς όπως μια τέχνη είναι και η ίδια η ζωή». Το δεύτερο φυσικά, πρέπει να πούμε, δεν είναι καθόλου αυτονόητο. Όσο είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί η αγάπη είναι τέχνη, άλλο τόσο είναι δυσχερές να κατανοήσουμε ως τέχνη τη ζωή. Η τέχνη προϋποθέτει ένα διακριτό και πλαστικό αντικείμενο, που μπορεί κανείς να ελέγξει, να χειριστεί με φαντασία και εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του. Η ανθρώπινη ζωή, καταρχήν καθεαυτή, είναι αντικείμενο δύσληπτο, δυσκατάληπτο. Αποτελεί τη συνισταμένη άδηλων συνιστωσών, που έχουν να κάνουν με το σώμα και με τις συνθήκες, κοινωνικές και άλλες, μέσα στις οποίες φιλοξενείται. Στη σύγχρονη εποχή, ακόμα περισσότερο, διεκδικούν την ανθρώπινη ζωή τόσες μέριμνες και προσανατολισμοί, που η ζωή μας μοιάζει ξένη, ο εαυτός μας ακατάληπτο φορτίο, που άγεται και φέρεται από αναγκαιότητες και υποχρεώσεις ανυπέρβλητες, ακατάβλητες, και, κάποτε, ανυπόφορες.
            Ο πρώτος που χρησιμοποίησε την έννοια της αγάπης, με το νόημα που προσπαθούμε να τη συλλάβουμε απόψε, τόνισε τη σχέση της αγάπης για τον άλλο με την αγάπη για τον εαυτό:         «…αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της ψυχής σου και εξ όλης της ισχύος σου και εξ όλης της διανοίας σου, και τον πλησίον σου ως σεαυτόν.», διαβάζουμε στο δέκατο κεφάλαιο του Κατά Λουκάν ευαγγελίου, στο χωρίο 27. Επίσης στο Κατά Ματθαίον ευαγγέλιο, στο δέκατο ένατο κεφάλαιο, στο χωρίο 19, ο Ιησούς προτρέπει:  «Τίμα τον πατέρα και την μητέρα, και αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν.» Στο Λευιτικόν, βεβαίως, βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης, ο προφήτης είχε αναγγείλει: «…και ουκ εκδικάταί σου η χειρ, και ου μηνιεί τοις υιοίς του λαού σου, και αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σαυτόν, εγώ ειμι Κύριος» (19,18)
            Το ερώτημα που επείγει, εν προκειμένω, είναι: «τι σημαίνει να αγαπά κανείς τον εαυτό του;» Μια απάντηση βρίσκουμε στην Παλαιά Διαθήκη, στο βιβλίο «Παροιμίαι Σολομώντος». Συγκεκριμένα, στο δέκατο ένατο κεφάλαιο, στο όγδοο χωρίο διαβάζουμε: «ο κτώμενος φρόνησιν αγαπά εαυτόν, ος δε φυλάσσει φρόνησιν, ευρήσει αγαθά». «Όποιος διαθέτει φρόνηση αγαπά τον εαυτό του, κι εκείνος που διατηρεί τη φρόνηση θα αποκτήσει αγαθά». Σε μια πρώτη ματιά, η πρόταση φαίνεται εύκολη και αυτονόητη· τόσο αυτονόητη, μάλιστα, που καταλήγει δίχως νόημα· δίχως, θέλω να πω, ιδιαίτερο βάρος, δίχως διακριτό μήνυμα. Η απορία και η κρίσιμη αμφιβολία παραμένει: να αγαπάς τον εαυτό σου, σημαίνει ότι ζητείς μόνο να πάρεις; Είναι μια τέτοια στάση συνετή, ικανή να εξασφαλίσει αγαθά; Η φράση από τις Παροιμίες σίγουρα δε σημαίνει αυτό.
Μια εκτενέστερη, πρωτότυπη ανάλυση, θα συναντήσουμε στο έργο ενός μυστικού του 13ου αιώνα, του Meister Eckhart. Σ’ ένα σημαντικό του κείμενο διαβάζουμε: «Αν αγαπάς τον εαυτό σου, τότε αγαπάς καθέναν όσο τον εαυτό σου. Αλλά, όσο υπάρχει κάποιος που δεν αγαπάς όσο αγαπάς τον εαυτό σου, τότε ποτέ δεν αγάπησες πραγματικά τον εαυτό σου – να αγαπάς, χρειάζεται, όλους όπως τον εαυτό σου, αγαπώντας τους πάντες σε ένα πρόσωπο, πρόσωπο που είναι μαζί άνθρωπος και θεός. Ένας τέτοιος άνθρωπος, που αγαπά τον εαυτό του και τον καθένα όσο τον εαυτό του, κάνει το σωστό. Τώρα, μερικοί άνθρωποι λένε: αγαπώ το φίλο μου, που είναι πηγή καλών πραγμάτων μέσα στη ζωή μου, περισσότερο απ’  όσο αγαπώ κάποιον άλλον. Αυτό δεν είναι σωστό· είναι ατελές. Αλλά πρέπει να το δεχθούμε, όπως μερικοί άνθρωποι περνούν τη θάλασσα με αντίθετο άνεμο, και, παρόλα αυτά, φθάνουν στην απέναντι πλευρά. Το ίδιο συμβαίνει με εκείνους που αγαπούν ένα πρόσωπο περισσότερο από κάποιο άλλο, παρόλο που αυτό είναι φυσικό. Όμως, αν αγαπούσα τον ένα ή την άλλη τόσο, όσο αγαπώ τον εαυτό μου, θα ήμουν ευτυχής τόσο, ώστε, ό,τι συμβαίνει σε αυτούς, χαρά ή πόνος, θάνατος ή ζωή, θα συνέβαινε το ίδιο σ’ εμένα, κι αυτό θα ήταν αληθινή φιλία.»
            Την αρμοδιότερη όμως, νομίζω, την ασφαλέστερη ερμηνεία, για την αγάπη αυτή στον εαυτό, μπορούμε να αντλήσουμε από το Κατά Λουκάν ευαγγέλιο. Στο τριακοστό πρώτο χωρίο, του 6ου κεφαλαίου, ο Χριστός παρουσιάζεται να λέει, εκείνο που έκτοτε αποτελεί ηθικό πρόσταγμα πρώτης γραμμής, και, μεταλλαγμένο, έγινε άξονας της ηθικής φιλοσοφίας του Ιmmanuel Kant· η γνωστή του κατηγορική προσταγή. Είπε ο Ιησούς: «Και καθώς θέλετε ίνα ποιώσιν υμίν οι άνθρωποι, και υμείς ποιείτε αυτοίς ομοίως.» Ό,τι θέλετε να κάνουν για εσάς οι άνθρωποι, εξίσου να το κάνετε εσείς γι’ αυτούς. «Αγαπώ τον εαυτό μου» σημαίνει «επιζητώ για τον εαυτό μου το καλύτερο»· «πιστεύω», δηλαδή, «πως αξίζω την αγάπη». Η αγάπη στον εαυτό ταυτίζεται με αυτό που προσδοκάμε από τους άλλους, με την αγάπη που περιμένουμε από τους άλλους. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, τότε, πρώτοι εμείς, αν αγαπάμε τον εαυτό μας, πρέπει να κάνουμε για τον άλλο εκείνο που περιμένουμε εκείνος να κάνει για εμάς. Όταν αγαπάς τον άλλο όσο τον εαυτό σου, θα του δώσεις αυτό που θα ήθελες εσύ να πάρεις από εκείνον. Ένας, από την άποψη αυτή, είναι ο τρόπος για ν’ αγαπηθείς· να αγαπήσεις. Ένας ο τρόπος για να πάρεις· να δώσεις. 
Ο Ιησούς χαρακτήρισε την εντολή του για την αγάπη καινή, καινούργια: «εντολήν καινήν δίδωμι υμίν ίνα αγαπάτε αλλήλους, καθώς ηγάπησα υμάς ίνα και υμείς αγαπάτε αλλήλους» (Κατά Ιωάννην 13, 34). Και πράγματι· όπως εκείνος εννόησε την αγάπη, κανείς ως τότε δεν την είχε σκεφτεί. Στο δέκατο πέμπτο κεφάλαιο του Κατά Ιωάννην ευαγγελίου  διαβάζουμε πώς ακριβώς σκεφτόταν εκείνη, τη δική του αγάπη: «Αύτη εστιν η εντολή η εμή, ίνα αγαπάτε αλλήλους καθώς ηγάπησα υμάς. Μείζονα ταύτης αγάπην ουδείς έχει, ίνα τις την ψυχήν αυτού θη υπέρ των φίλων αυτού.» (12 –13) Μεγαλύτερη από τούτη την αγάπη, κανένας δεν έχει, για να θυσιάσει την ψυχή του για τους φίλους του. Είναι γνωστή η παραβολή με το βοσκό, τον ποιμένα τον καλό: «Εγώ ειμι ο ποιμήν ο καλός. Ο ποιμήν ο καλός την ψυχήν αυτού τίθησιν υπέρ των προβάτων.» (Κατά Ιωάννην  10,11)
Πρέπει φυσικά να τονίσουμε, πως, για τον Ιησού, ο κόσμος είναι μοιρασμένος. Ήξερε ότι, ν’ αγαπήσουν, δεν είναι δοσμένο σε όλους· όλοι δεν το μπορούν. Στο Κατά Λουκάν ευαγγέλιο, στο έκτο κεφάλαιο, στο τεσσαρακοστό τέταρτο χωρίο, διαβάζω μια πρόταση που δε σ’ αφήνει να αμφιβάλλεις: «Έκαστον (γαρ) δένδρον εκ του ιδίου καρπού γινώσκεται…» Καθένα δένδρο, το γνωρίζεις από τον καρπό του. Και συνεχίζει: «Ο αγαθός άνθρωπος εκ του αγαθού θησαυρού της καρδίας αυτού προφέρει το αγαθόν, και ο πονηρός άνθρωπος εκ του πονηρού θησαυρού της καρδίας αυτού προφέρει το πονηρόν.» (Κατά Λουκάν  6,44 45) Καθένας δίνει ό,τι έχει. Ο καλός το καλό, και ο κακός το κακό.
            Σε κάθε περίπτωση, για να θυμηθούμε τον Έριχ Φρομ, «η γνήσια αγάπη είναι εκδήλωση της δημιουργικότητας και συνεπάγεται φροντίδα, σεβασμό, ευθύνη και γνώση. Δεν είναι «πάθος», με την έννοια ότι κάποιος μας προκαλεί μια συγκίνηση, αλλά μια ενεργητική προσπάθεια για την ανάπτυξη και την ευτυχία του αγαπημένου προσώπου, που έχει τις ρίζες της στην ικανότητά μας για αγάπη.»
Για τον Παράκελσο, τέλος, το διάσημο γιατρό του 16ου αιώνα, η ικανότητα για αγάπη εξαρτάται από την ικανότητα για γνώση: «Εκείνος που δεν ξέρει τίποτε, δεν αγαπά τίποτε. Εκείνος που δεν μπορεί να κάνει τίποτε, δεν καταλαβαίνει τίποτε. … Εκείνος όμως που καταλαβαίνει, μπορεί και αγαπά και προσέχει και βλέπει … Όσο πιο πολλή γνώση για ένα πράγμα, τόσο μεγαλύτερη η αγάπη…»
                                                                                          Ι.Σ. Χριστοδούλου

1 σχόλιο:

  1. Πολύ ωραία όλα αυτά, πληθώρα παραπομπών, ιδιαίτερα στον Ιησού (παρόλο που δεν έγραψε τίποτε ο ίδιος, μόνο οι μαθητές του που παρουσίασαν κείμενα γραμμένα πολλά χρόνια μετά την κοινή τους συνύπαρξη και άρα εμποτισμένα από τις δικές τους απόψεις ή μνήμες για το τι είπε και τι όχι ο Ιησούς), εγωιστική αγάπη, αλτρουιστική αγάπη, όμως πού είναι η δική σου αγάπη; Εννοώ τι προκρίνεις εσύ ως αγάπη. Κι επίσης, όλες οι μορφές αγάπης είναι ίδιες; Εξίσου δυνατές, σταθερές ή ευμενείς για το αντικείμενο και το υποκείμενο της αγάπης; Είναι τεράστιο το θέμα και σαφώς δεν εξαντλείται σε μία ομιλία, χρήζει συζητήσεων επί συζητήσεων

    ΑπάντησηΔιαγραφή