Φιλοσοφική Άσκηση «ΑΛΗΘΕΙΑ»: τι είναι;


Παρασκευή, 25 Μαρτίου 2011

Φιλοσοφία: η σκέψη ως ανάγκη


Η Φιλοσοφία είναι άγνωστη. Δεν είναι κάτι που καταλαβαίνουμε αμέσως. Αμέσως καταλαβαίνουμε μόνο τις ανάγκες μας. Άμεσα νιώθουμε, για παράδειγμα, την ανάγκη για τροφή, την ανάγκη για ύπνο, την ανάγκη για αναγνώριση από τους άλλους, την ανάγκη για έρωτα, όσοι τη νιώθουν, την ανάγκη για χρήματα: αυτή τη νιώθουν όλοι. Αυτές οι ανάγκες είναι πιεστικές, γεμίζουν τη ζωή μας, κι όλη περνάει με την έγνοια τους. Αν αναλύσουμε, μάλιστα, τι πρέπει να κάνουμε για να ικανοποιήσουμε τις βασικές μας ανάγκες, τότε καταλαβαίνουμε γιατί δεν φθάνει η ζωή μας, για να λογαριαστούμε μαζί τους.
 Όσο για την ίδια την ανθρώπινη ζωή, αν αναλογιστούμε πόσο ευάλωτη και μικρή είναι, πόσο κινδυνεύουμε θανάσιμα από ασθένειες, ατυχήματα, το ίδιο το άγχος του αγώνα με τις ανάγκες μας, τότε τι μένει; Τίποτε. Ούτε χρόνος, ούτε δυνάμεις, ούτε διάθεση για να σκεφτούμε οτιδήποτε, πόσο μάλλον τη Φιλοσοφία, που, κιόλας, δεν καταλαβαίνουμε τι είναι.
Κι όμως! Δεν είναι τόσο δύσκολο να καταλάβουμε τι είναι Φιλοσοφία. Δεν παίρνει, μάλιστα, πάνω από δύο λεπτά. Τόσο μου πήρε να σας διαβάσω δυο παραγράφους που έγραψα, τις πρώτες της ομιλίας μου. Θα μου πείτε, δεν μίλησες για τη Φιλοσοφία καθόλου, γιατί να καταλάβουμε τι είναι; Πράγματι. Δεν μίλησα για τη Φιλοσοφία. Μίλησα όμως με τη Φιλοσοφία, και είναι το ίδιο. Όσα σας είπα για τις ανάγκες μας, που κατακλύζουν τη ζωή μας, με τη Φιλοσοφία σας τα είπα. Για την ακρίβεια: εκείνη σας τα είπε.
Να τη λοιπόν, η Φιλοσοφία! Απ’ την αρχή εδώ, μαζί μας. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να λείπει, αφού γι’ αυτή μιλάμε απόψε; Ο καλύτερος τρόπος, όμως, για να μιλήσεις για τη Φιλοσοφία, είναι να μιλήσεις με τη Φιλοσοφία. Όλα που σας είπα για τις ανάγκες μας, τις βασικές, γι’ αυτό που είναι για εμάς, για το τι είμαστε εμείς, για το τι καταλαβαίνουμε και τι όχι, είναι όλα Φιλοσοφία. Είναι μάλιστα πράγματα που ο καθένας τα καταλαβαίνει, χωρίς προσπάθεια. Η πρώην άγνωστη, λοιπόν, γίνεται γνωστή, γίνεται δικό μας πρόσωπο, γίνεται γνώριμη. Η Φιλοσοφία είναι τόσο κοντά μας, όσο και οτιδήποτε άλλο. Είναι, για την ακρίβεια, μέσα μας.
Κι ωστόσο, η Φιλοσοφία είναι πολυτέλεια. Όχι όμως με τη σημασία που δίνει κάποιος στην πολυτέλεια, όταν αναφέρεται σε πολυτελή διαμερίσματα, αυτοκίνητα, σερβίτσια και έπιπλα. Με την άλλη σημασία. Κοιτάξτε μέσα στη λέξη. Η φιλοσοφία είναι πολύ - τέλεια. Η Φιλοσοφία δεν είναι απλώς τέλεια, είναι πολύ τέλεια. Κι όπως καθετί τέλειο πρέπει, για να την καταλάβουμε, ν’ αφιερώσουμε σ’ αυτήν όλη μας την προσοχή. Έτσι συμβαίνει και με την Τέχνη, ας πούμε, η οποία, κι αυτή, αν την κατατάξουμε σε σειρά προτεραιότητας, σε σχέση με τις ανάγκες μας πάντα, έρχεται κι αυτή τελευταία, στην ίδια θέση με τη Φιλοσοφία. Είναι θα λέγαμε πολυτέλεια.
Είναι και η Τέχνη, δηλαδή, πολύ - τέλεια. Σκεφτείτε όποιο έργο Τέχνης θέλετε, που εσείς θεωρείτε τέλειο, και μάλιστα πολύ τέλειο. Έργο μουσικής, ζωγραφικής, γλυπτικής, όποιο θέλετε. Τι διαπιστώνετε; Αν είναι να διαπιστώσουμε, πράγματι, την τελειότητα του έργου, πρέπει αυτό να γεμίσει τη συνείδησή μας, να συγκεντρώσουμε σε αυτό όλη την προσοχή μας, να μην σκεφτόμαστε, για να το καταλάβουμε, τίποτε άλλο, καμία μας ανάγκη.
Άλλωστε η Τέχνη δεν έχει σχέση με τις ανάγκες μας. Εκτός και, εκτός λέω, εκτός κι αν είναι και αυτή ανάγκη, έστω όχι βασική, αλλά ανάγκη. Θα μου πείτε «δύσκολο». Για να το δούμε, όμως, πιο προσεκτικά. Όπως είπα πριν, για να καταλάβουμε σωστά ένα έργο Τέχνης, ένα τέλειο κιόλας έργο, πρέπει να αφοσιωθούμε σ’ αυτό. Γιατί αυτό να είναι ανάγκη; Θα σας πω. Όταν αγοράζετε ένα αυτοκίνητο πολυτελείας, δεν το αγοράζετε επειδή είναι ωραίο; Νομίζω ναι. Ποιος θα πλήρωνε ακριβά ένα άσχημο αυτοκίνητο… Όταν αγοράζετε ένα ρούχο, δεν το κάνετε επειδή σας άρεσε; Προφανώς. Όταν γεύεστε ένα ακριβό κρασί, δεν αναφωνείτε «ωραίο»; Ακόμα καλύτερα: γυναίκες και άνδρες δεν αξιολογούμαστε μεταξύ μας με αυτό το κριτήριο, ό,τι τέλος πάντων θεωρεί ωραίο κανείς σε μια γυναίκα ή μια γυναίκα σ’ έναν άνδρα; 
Δεν είναι επομένως ανάγκη να ακούσετε ένα ωραίο μουσικό έργο, για να βιώσετε την εμπειρία του ωραίου. Ανά  πάσα στιγμή σκεφτόμαστε το ωραίο, επιθυμούμε το ωραίο, θέλουμε να απολαμβάνουμε το ωραίο. Η Τέχνη δεν κάνει άλλο από το να μας προσφέρει ευκαιρίες για να ικανοποιήσουμε την ανάγκη που, ούτως ή άλλως, έχουμε για το ωραίο. Δεν είναι επομένως η Τέχνη πολυτέλεια, αλλά πολύ τέλεια, και ο άνθρωπος ξέρει να εκτιμά τα πολύ τέλεια πράγματα.
Το ίδιο ισχύει και για τη δήθεν πολυτέλεια της Φιλοσοφίας ή για την πολύ τέλεια Φιλοσοφία. Όπως και στην Τέχνη, χρειάζεται να της αφιερώσουμε χρόνο, την προσοχή μας. Θα μου πείτε, όμως, «γιατί»; Γιατί η Φιλοσοφία είναι πολύ τέλεια. Από ποια άποψη, είναι το ερώτημα. Η Τέχνη, το προσφιλές μας παράδειγμα, ικανοποιεί τουλάχιστον, με τα πολύ τέλεια έργα της, την ανάγκη μας για το ωραίο. Η Φιλοσοφία τι κάνει; Η Φιλοσοφία δεν είναι Τέχνη. Προσωπικά έχω αντίθετη άποψη. Η Φιλοσοφία είναι Τέχνη. Αν διαβάσετε προσεκτικά φιλοσοφικά κείμενα, είναι έργα Τέχνης, τέχνης του λόγου και τέχνης της σκέψης. Είναι και αυτά ωραία, όσο και κάθε άλλο ωραίο έργο Τέχνης. Η Φιλοσοφία είναι, στην κυριολεξία, Λογο-τεχνία, και επομένως Τέχνη. Ισχύει επομένως, και γι’ αυτή, ό,τι ισχύει για την Τέχνη. Ικανοποιεί την ανάγκη μας για το ωραίο.
Η Φιλοσοφία, όμως, κάνει και κάτι ακόμη, ή κάτι παραπάνω. Μας μιλάει, όπως καλή ώρα κάνω εγώ τώρα, για όλα όσα ούτως ή άλλως σκεφτόμαστε. Γιατί ποιος, όπως είπα πριν, δεν καταλαβαίνει αυτά που έλεγα στην αρχή για τις βασικές μας ανάγκες, ποιος δεν τα έχει σκεφτεί ο ίδιος; Κανείς, είμαι σίγουρος, είτε μικρός είτε μεγάλος, γυναίκα ή άνδρας. Η διαφορά ποια είναι, εν προκειμένω, του φιλοσόφου από τον μη φιλόσοφο, που στην ουσία, όπως είπα, σκέφτονται τα ίδια πράγματα; Είναι ίδια με τη διαφορά που έχει ένας καλλιτέχνης, ας πούμε μουσικός, από κάποιον που απλώς ακούει και του αρέσει η μουσική. Ο μουσικός μπορεί να συνθέσει, ο ακροατής δεν μπορεί. Ο μουσικός, που παίζει πιάνο, μπορεί να παίξει αυτό που του αρέσει να παίζει και να ακούει, αλλά δεν το συνέθεσε ο ίδιος. Ο ακροατής απλώς καταλαβαίνει και απολαμβάνει τη σύνθεση ενός συνθέτη, που εκτελεί ένας μουσικός ως εκτελεστής.
Το ίδιο κι ένας φιλόσοφος. Ως συγγραφέας γράφει για εκείνα που κάθε άνθρωπος σκέφτεται, όπως είπαμε, αλλά για τα οποία δεν γράφουν όλοι. Διαβάζει, επίσης, και είναι σε θέση να μεταφέρει φιλοσοφικές σκέψεις άλλων φιλοσόφων, όπως ακριβώς ένας μουσικός όσα άλλοι μουσικοί συνέθεσαν, μ’ έναν τρόπο που δεν μπορεί να το κάνει εκείνος που, για παράδειγμα, δεν ασχολείται με τη Φιλοσοφία, αλλά μπορεί, ωστόσο, να καταλάβει όσα κάποιος του μεταφέρει, όπως ακριβώς ένας ακροατής μιας μουσικής σύνθεσης καταλαβαίνει αυτό που ακούει.
            Έτσι, λοιπόν, ένας φιλοσοφικός λόγος ως λογοτεχνικός ή και μόνο τεχνικός λόγος ικανοποιεί την ανάγκη μας για το ωραίο ή για την τάξη του λόγου, που και αυτή, καθεαυτήν, έχει ένα στοιχείο κάλλους, ωραιότητας, που μόνο ο άνθρωπος, ως έλλογο ον, μπορεί να καταλάβει. Έχει όμως, η Φιλοσοφία, ακόμα μία διάσταση, που δεν την έχει η Τέχνη. Εκτός από την ανάγκη μας για το ωραίο, η Φιλοσοφία ικανοποιεί και την ανάγκη μας για σκέψη. Γιατί και η σκέψη είναι ανάγκη. Θα σας εξηγήσω.
            Όλες οι βασικές μας ανάγκες, που σας περιέγραψα στην αρχή, μας κάνουν να σκεφτόμαστε. Η ανάγκη για χρήματα μας κάνει να σκεφτόμαστε πώς θα τα αποκτήσουμε. Η ανάγκη για αναγνώριση επίσης. Η ανάγκη για έρωτα κατεξοχήν. Από τις σκέψεις που κάνουμε για τις ανάγκες μας, έχουμε προσδοκίες. Περιμένουμε, δηλαδή, να σκεφτούμε αρκετά σωστά, ώστε να δρομολογήσουμε με επιτυχία την ικανοποίηση των αναγκών μας. Το ίδιο ισχύει και για τις δυσάρεστες περιστάσεις της ζωής. Και σ’ εκείνες τις περιπτώσεις, που η ζωή μας δείχνει το δυσάρεστο πρόσωπό της, από τη σκέψη μας πασχίζουμε να κρατηθούμε, το συνειδητοποιούμε ή όχι. Ακόμα και την προσευχή μας να κάνουμε, με τη σκέψη μας θα την κάνουμε, και αυτή, η σκέψη δηλαδή, καθορίζει αν και τι θα προσευχηθούμε, και, επομένως, το αποτέλεσμα, κατά κάποιον τρόπο, της προσευχής μας. Πολύ περισσότερο, φυσικά, αν κάποιος δεν πιστεύει στις προσευχές και στον παραλήπτη τους. Τότε η μόνη καταφυγή για τον άνθρωπο, είναι η σκέψη, και μόνο η σκέψη του.           
            Η Φιλοσοφία, έτσι, ως η σκέψη που κατεξοχήν σκέφτεται για τον άνθρωπο, τις ανάγκες του, τη ζωή και την ύπαρξη, μας δίνει ιδέες για το τι μπορούμε, κάθε φορά, ανάλογα μ’ αυτό που μας απασχολεί, να σκεφτούμε. Μας διευκολύνει, έτσι, με τον ίδιο τρόπο που ένας γιατρός ανακουφίζει τον ασθενή του, όταν κάνει διάγνωση της ασθένειάς του και του δίνει το φάρμακο που ελπίζει ότι θα τον κάνει καλά.
Θα μου πείτε, εν προκειμένω, μήπως το ανάλογο, για την ψυχική σφαίρα ή για τη σφαίρα της σκέψης, το κάνει η Ψυχολογία και όχι η Φιλοσοφία; Θα απαντήσω το εξής. Η Ψυχολογία είναι μαθήτρια της Φιλοσοφίας. Οι ψυχολόγοι είναι μαθητευόμενοι φιλόσοφοι, και μάλιστα όχι οι καλύτεροι μαθητές. Ο ψυχολόγος ενώ, κατά κάποιον τρόπο, φιλοσοφεί, τελειώνει γρήγορα με το πρόβλημα που αντιμετωπίζει, για λογαριασμό του πελάτη του, και δίνει αμέσως τη συνταγή. Τις περισσότερες φορές η συνταγή δεν είναι σωστή, επειδή η διάγνωση γίνεται βιαστικά. Σε άλλες περιπτώσεις, ακόμα κι αν το φάρμακο είναι σωστό, οι δόσεις που δίνει ο γιατρός στον  ασθενή του, ο ψυχολόγος δηλαδή στον πελάτη του, είναι μικρές. Στην καλύτερη περίπτωση, συμπίπτει η αυτοϊαση του πελάτη με την επίσκεψή του στον ψυχολόγο. Ο τελευταίος παίρνει τη δόξα, αλλά ο ασθενής ούτως ή άλλως θα γιατρευόταν.
            Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι κάποιοι ψυχολόγοι δεν είναι περισσότεροι φιλόσοφοι, δηλαδή καλύτεροι ψυχολόγοι, από άλλους. Οπωσδήποτε υπάρχουν, αλλά, σε κάθε περίπτωση, οι φιλόσοφοι παραμένουν οι πρώτοι διδάξαντες. Μα, θα μου πείτε, οι φιλόσοφοι έχουν γραφεία όπως οι ψυχολόγοι; Θα σας πω ότι κι αυτό γίνεται, όχι φυσικά στην Κύπρο ούτε στην Ελλάδα, θέλω να πιστεύω προς το παρόν. Στο εξωτερικό όμως γίνεται, εδώ και πάνω από τριανταπέντε χρόνια. Αυτό όμως που θέλω να έχετε κατά νου είναι το εξής. Οι τωρινοί φιλόσοφοι δεν είναι μόνοι τους. Έχουν πίσω τους μια στρατιά φιλοσόφων, από τα αρχαία χρόνια ήδη, έτοιμους ανά πάσα στιγμή να δώσουν τη συμβουλή τους, να συμβάλουν, όσο γίνεται, στην έξοδο της σκέψης από τα αδιέξοδα.
            Δεν χρειάζεται, μάλιστα, κάποιος ειδικός, επαγγελματίας φιλόσοφος, να μεσολαβήσει. Τα κείμενα των φιλοσόφων είναι από αιώνες διαθέσιμα. Οποιοσδήποτε μπορεί να προστρέξει σ’ αυτούς για βοήθεια. Οι οδηγίες φυσικά του ειδικού, εν προκειμένω, είναι χρήσιμες. Γι’ αυτό η Φιλοσοφία διδάσκεται σε σχολεία και Πανεπιστήμια σε όλον τον κόσμο. Δεν ισχυρίζομαι, βεβαίως, ότι οι λύσεις που προτείνει η Φιλοσοφία είναι πανάκεια ή παυσίλυπο. Ούτε λαχεία μοιράζει η Φιλοσοφία. Ένα χέρι βοήθειας, όμως, το δίνει, και μόνο επειδή συνειδητοποιούμε ότι, στον αγώνα που δίνουμε, δεν είμαστε μόνοι, ότι δεν πασχίζουμε πρώτοι να ξεδιαλύνουμε τη σύγχυση που έχουμε για ζητήματα τα οποία και άλλοι σκέφτηκαν πριν από εμάς, και μάλιστα έκαναν τη σκέψη τους σκοπό της ζωής τους, αιώνες τώρα.
Γιατί οι ίδιοι οι φιλόσοφοι, εξ ορισμού, προσπαθούν να δώσουν νόημα στην απορία, στη διερώτησή τους. Ουσία της φιλοσοφικής σκέψης είναι η φιλοσοφική διερώτηση, η φιλοσοφική απορία. Αυτός είναι ο τρόπος που οι φιλόσοφοι σκέφτονται οτιδήποτε θέλουν να καταλάβουν. Αναρωτιούνται για την πραγματικότητα της σκέψης που τους απασχολεί ή, πράγμα που είναι το ίδιο, για το τι πραγματικά τους απασχολεί.
Το πρωταρχικό επομένως, εδώ, δεν είναι μια αγάπη για τη σοφία, όπως η ίδια η λέξη «φιλο-σοφία» μας κάνει να σκεφτόμαστε. Πρωταρχικό είναι το γεγονός ότι ο φιλόσοφος διερωτάται για οτιδήποτε τον κάνει να απορεί. Επιπλέον, αυτό που έχει σημασία στη φιλοσοφική σκέψη, δεν είναι να δώσουμε κάποιες απαντήσεις στα φιλοσοφικά ερωτήματα που θέτουμε, αλλά να δώσουμε στην ίδια τη φιλοσοφική διερώτηση νόημα. Η σημασιοδοσία της φιλοσοφικής διερώτησης, θα μπορούσαμε να πούμε, είναι το κυρίως ζητούμενο του φιλοσοφικού ενδιαφέροντος του φιλοσόφου. Αν η διερώτηση δεν έχει ή δεν παίρνει νόημα, δεν είναι φιλοσοφική. Αυτό που δίνει νόημα στην απορία είναι η ανάγκη του φιλοσόφου να αναζητήσει ένα νόημα στα φιλοσοφικά του ερωτήματα.
Αναμφίβολα, η φιλοσοφική σκέψη έχει παραγάγει πολλές απαντήσεις σε φιλοσοφικά ερωτήματα, ανθρώπινα δηλαδή προβλήματα, στη διάρκεια της ιστορίας της. Ωστόσο, ποτέ δεν έφθασε και δεν φθάνει στο τέλος, ποτέ δεν τελειώνει η φιλοσοφική έρευνα, γιατί είναι στη φύση της φιλοσοφικής σκέψης να βρίσκει την ουσία της στη φιλοσοφική ερωτηματοθεσία, η οποία είναι μια αδιάκοπη διαδικασία, όσο υπάρχουν φιλόσοφοι για να φέρνουν στο φως αυτή την ουσία της Φιλοσοφίας.
Εγώ, όμως, έφθασα στο τέλος της αποψινής μου ομιλίας, σ’ ένα προσωρινό έστω τέλος. Γι’ αυτό το τέλος κράτησα κάποιες φιλοσοφικές σκέψεις για την ίδια τη Φιλοσοφία, αφού, για μένα, αυτή έχει πάντα τον τελευταίο λόγο. Τον πρώτο λόγο τον έχει η ίδια η ζωή:
Η Φιλοσοφία είναι σκέψη για το τέλος, αλλά και σκέψη χωρίς τέλος...

Η Φιλοσοφία είναι λόγος της αλήθειας, και αλήθεια του λόγου...

            ...είναι λόγος για το λογικό, και το λογικό του λόγου...

            ...είναι τέχνη του λόγου, και λόγος της τέχνης...

            ...είναι γνώση της γνώσης, και γνώση της άγνοιας...

...είναι σκοπός της σκέψης, και σκέψη του σκοπού...
           
            ...είναι πράξη της σκέψης, και σκέψη της πράξης...

            ...είναι επανάσταση της σκέψης, και σκέψη της επανάστασης...

            ...είναι πολιτική της σκέψης, και σκέψη της πολιτικής...

...είναι το «ναι» στο «όχι», και το «όχι» στο «ναι»...

            ...είναι ελευθερία της σκέψης, και σκέψη της ελευθερίας...

            …είναι αγάπη της σοφίας, και σοφία της αγάπης…
           
                                                                                                  Ι.Σ. Χριστοδούλου
                       (Ομιλία στο Πολιτιστικό Κέντρο του Αγίου Αθανασίου, στη Λεμεσό)

1 σχόλιο:

  1. Είναι βέβαιο πως οι ακροατές θα έφυγαν προβληματισμένοι, αλλά κι από την άλλη θα χάρηκαν, γιατί ένας άνθρωπος τους μίλησε τόσο απλά για τόσο ΄δύσκολες ' θεωρούμενες έννοιες. Κι όμως ο πραγματικός φιλόσοφος είναι πηγαίος, δε θέλει να καταπλήξει κανένα, δεν έχει να αποδείξει τίποτε σε κανένα. Ορίζει το αόριστο, αφήνοντας στον ορισμό του χώρο και για το αόριστο. Σημασία έχει πως τον παρακολουθείς, η σκέψη του έχει ειρμό, δεν αντιφάσκει, είναι ανθρώπινος και προσκαλεί στη συν ζήτηση είτε διαλογική είτε τη συνεχίσει μόνος με τον εαυτό του ο ακροατής-αναγνώστης, όπως συμβαίνει εδώ. Το κείμενο τέλειωσε, τα νοήματα κι η αίσθησή του όμως μένουν και δουλεύουν υποδορίως.

    ΑπάντησηΔιαγραφή