Φιλοσοφική Άσκηση «ΑΛΗΘΕΙΑ»: τι είναι;


Παρασκευή, 18 Μαρτίου 2011

Για τη Φιλοσοφία...


Η αποψινή εκδήλωση σηματοδοτεί, εύχομαι, την ανάγκη και τη βούληση να ενισχυθούν και να στερεωθούν οι φιλοσοφικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Η πρωτοβουλία των φοιτητών του Τμήματος Κλασικών σπουδών και Φιλοσοφίας μαρτυρεί την αγωνία και το γνήσιο ενδιαφέρον τους. Αυτή η αγωνία και το ενδιαφέρον είναι, για εμένα προσωπικά, ιερά. Γιατί δεν αφορούν, θέλω να πιστεύω, μόνο στην επαγγελματική τους αποκατάσταση αλλά στην ίδια τους την υπόσταση, που οι κλασικές σπουδές και η Φιλοσοφία τους διδάσκουν ότι είναι το πραγματικό διακύβευμα, και όχι η συγκυριακή, κάποτε, και δεινά διακυβευόμενη ούτως ή άλλως στις μέρες μας, επαγγελματική επίπλευση.  
Η Φιλοσοφία δεν είναι περιστατικό στην ανθρώπινη γνώση. Είναι κυρίαρχο γεγονός. Φιλοσοφία είναι το γεγονός της γνώσης. Κατεξοχήν, μάλιστα, στις ανθρωπιστικές επιστήμες, όποια μορφή κι αν παίρνει η γνώση, η εγκυρότητά της αφορά στη φιλοσοφική της επάρκεια. Ακόμα και στις θετικές επιστήμες, όταν οι προτάσεις δεν είναι ακραιφνώς μαθηματικού τύπου, οι αρχές και τα αξιώματα ελέγχονται φιλοσοφικά.
Η Φιλοσοφία έρχεται από μακριά. Ξεκίνησε πριν από 2.600 περίπου χρόνια και ακολουθεί τον άνθρωπο στο ταξίδι του στο χρόνο όσο εκείνος τη θέλει μαζί του. Γιατί η Φιλοσοφία, ως αποκαλυπτικός λόγος, που επιχειρεί να φωτίσει την περιοχή που στοχεύει, δεν είναι αδιάφορη ούτε ουδέτερη σκέψη. Προκαλεί τον αντίλογο, ως παράλληλη αρκετών άλλων λόγων και συλλογιστικών που διεκδικούν εξίσου για λογαριασμό τους το φωτισμό και τον διαφωτισμό. Η Φιλοσοφία, άλλωστε, δεν διεκδικεί για την εγκυρότητα των προτάσεών της άλλο εχέγγυο, σε σχέση με άλλους λόγους, από εκείνο που κάθε σκέψη επικαλείται: τη λογικότητα.
Αν, τώρα, θεωρούμε ότι η φιλοσοφική εμπειρία είναι γνώση με το περιεχόμενο που χρησιμοποιούμε την έννοια στις περιπτώσεις άλλων γνωστικών – επιστημονικών συστημάτων, η φιλοσοφική γνώση είναι η μόνη που ισχύει στη μορφή που παρήχθη στο παρελθόν, χωρίς να ανασκευάζεται, να καταρρίπτεται, να ανανεώνεται. Γι’ αυτό κάνουμε Ιστορία της Φιλοσοφίας. Δεν εξετάζουμε ούτε αναπολούμε νεκρά γεγονότα της σκέψης. Αν στις επιστήμες, γενικά, η γνώση έχει εξελικτικό χαρακτήρα, στη Φιλοσοφία η γνώση δεν εξελίσσεται. Η πρόοδος, στη Φιλοσοφία, μπορεί να βρίσκεται στο παρελθόν.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν σκεφτόμαστε στο παρόν· δεν σημαίνει ότι η φιλοσοφική σκέψη εξαντλήθηκε στο παρελθόν. Από εμάς εξαρτάται. Η φιλοσοφία είναι ζωντανή στο παρελθόν και ζωοποιείται, αν τα καταφέρνουμε, στο παρόν και στο μέλλον. Από την άποψη αυτή, τα ιστορικά παραδείγματα της φιλοσοφικής σκέψης είναι προς μίμηση, όχι προς αποστήθιση, όχι προς επανάληψη και αντιγραφή αλλά προς μίμηση στη χαρακτηριστική τους ενέργεια, στο χαρακτηριστικό τους λεκτικό. Ζούμε την ιστορία της Φιλοσοφίας στο παρόν και ζούμε το παρόν με την ιστορία της Φιλοσοφίας.
Το παρόν μας, βεβαίως, χρειάζεται τη σκέψη του, τη Φιλοσοφία του, τους φιλοσόφους του, όπως τα χρειάστηκε ο άνθρωπος από τη χαραυγή, ήδη, του πολιτισμού. Οφείλουμε λοιπόν εμείς, που θεσμικά επαγγελλόμαστε τη Φιλοσοφία, να αποδώσουμε ή, τουλάχιστον, να προσπαθήσουμε να καταστήσουμε τη Φιλοσοφία ζωντανή στην ιστορία της και παραγωγική στο παρόν μας. Παραγωγική είναι η Φιλοσοφία όταν σκέφτεται το ιστορικό παρόν με το χαρακτήρα του επείγοντος, και τον άνθρωπο επίσης. Και τονίζω, εδώ, το χαρακτήρα του επείγοντος, γιατί έτσι μπορούμε να καταλάβουμε, από μια άποψη, τη φιλοσοφική σκέψη. Γιατί η Φιλοσοφία, ως επείγουσα σκέψη του κρίσιμου, είναι σκέψη πρώτης ανάγκης και, όσο την αντιλαμβανόμαστε έτσι, έχει παρόν και μέλλον όπως έχει παρελθόν.
Η προσπάθεια αιχμής για τη Φιλοσοφία διεθνώς, σήμερα, είναι να καταστούν οι φιλόσοφοι επαρκείς για να παρεμβαίνουν ως στοχαστές πρώτης γραμμής για προβλήματα κρίσιμα, που χρήζουν επείγουσας σκέψης, προβλήματα ηθικής, γνωσιολογίας, πολιτικής και κοινωνιολογικής υφής. Η Unesco, στις απαρχές της τρίτης χιλιετίας, αναγνώρισε, με την καθιέρωση της Παγκόσμιας Ημέρας, την επιτακτική ανάγκη για τη φιλοσοφική σκέψη. Άλλωστε η ίδια, ως οργανισμός, την ανάγκη για σκέψη υπηρέτησε, που την εξέθρεψε και την έκανε μάλιστα επείγουσα η κατάπτωση της ανθρωπότητας κατά τη διάρκεια και μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο.
Έτσι μ’ ενδιαφέρει κι εμένα να προσεγγίσω τη φιλοσοφία εδώ.  Πρόκειται για τη σκέψη που προστρέχει να προλάβει την απώλεια. Κάπως έτσι, άλλωστε, πρέπει, νομίζω, να φανταστούμε την καταγωγή της σκέψης, ως αντίδραση στις απώλειες που δοκίμαζε ο άνθρωπος επειδή και όσο δεν σκεφτόταν.
Επομένως, η φιλοσοφία δεν είναι σκέψη της σχόλης, σκέψη ανώδυνη ή σκέψη πολυτέλειας, στην οποία επιδίδονται όσοι έχουν χρόνο, ανέσεις και «φιλοσοφική ικανότητα». Είναι σκέψη πρώτης γραμμής. Αυτή τη Φιλοσοφία εορτάζει η Unesco ως κατάκτηση του πολιτισμού, αυτός είναι ο χαρακτήρας της Φιλοσοφίας που, ανά τον κόσμο, οφείλουν οι φιλόσοφοι να υπηρετούν και σήμερα, όπως ανέκαθεν.
Ένας όρος, λοιπόν, που ταιριάζει στη φιλοσοφική έρευνα που εστιάζει στον άνθρωπο και τα προβλήματά του σήμερα, είναι ο όρος κλινική φιλοσοφία. Πολύ πρόσφατος όρος, ο οποίος όμως απηχεί τη θεραπευτική διάσταση της Φιλοσοφίας που υπηρετούσαν ήδη οι αρχαίοι Έλληνες. Πρόκειται για την ηθική φιλοσοφία, ουσιαστικά, η οποία, όμως, δεν περιορίζεται στη διάγνωση των ζητημάτων που εμπίπτουν στη σφαίρα της, αλλά αναλαμβάνει κιόλας το εγχείρημα της παρέμβασης και της θεραπείας. 
Για παράδειγμα, έτσι, αν στον τομέα της Ηθικής Φιλοσοφίας εμπίπτουν διερωτήσεις του τύπου: «τι πρέπει να κάνω», «τι κάνω», «τι μπορώ να κάνω», κτλ., η κλινική Φιλοσοφία διερευνά όλα αυτά τα ερωτήματα με στόχο συγκεκριμένες απαντήσεις σε συγκεκριμένα προβλήματα, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί η Φιλοσοφία εν προκειμένω να παρέμβει επαρκώς.
Τονίζεται έτσι, από τη σκοπιά της Φιλοσοφίας, η επείγουσα ανάγκη να σκεφτόμαστε με αξιώσεις για μια κατά προσέγγιση, έστω, αλήθεια, επειδή πρόκειται για την αλήθεια καθενός από εμάς, η οποία όμως για τον καθένα μας αλλά και για όλους είναι απόλυτη, αφού αφορά σε αυτό που ζούμε και αισθανόμαστε ως τύχη ή ατυχία ως ευτυχία ή δυστυχία, αλλά και σε αυτό που με τη συμπεριφορά μας προκαλούμε σε όσους έχουν σχέση μαζί μας.
Η λειτουργία του Τμήματος Κλασικών σπουδών και Φιλοσοφίας είναι προνόμιο για το Πανεπιστήμιο Κύπρου. Το μαζικό αλλά και εκλεκτικό ενδιαφέρον όλων των φοιτητών του Πανεπιστημίου για τη Φιλοσοφία και η ετοιμότητα των διδασκόντων του Τμήματος να ανταποκριθούν στη ζήτηση αυτή, είναι ενδεικτικά για την ανάγκη να ενισχυθεί η Φιλοσοφία σε προπτυχιακό και να διευρυνθεί σε μεταπτυχιακό επίπεδο. Εμείς οφείλουμε να υποστηρίξουμε τη Φιλοσοφία, οι φοιτητές μας το χρειάζονται και οι τομείς των οποίων άπτεται η φιλοσοφική έρευνα το απαιτούν. 
                                                                                  Ι.Σ. Χριστοδούλου

Ομιλία στην Ημερίδα του Ομίλου Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Κύπρου για την ημέρα Φιλοσοφίας της Unesco, στις 26 Νοεμβρίου.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου