Φιλοσοφική Άσκηση «ΑΛΗΘΕΙΑ»: τι είναι;


Πέμπτη, 28 Απριλίου 2011

Adler: ο νους και το σώμα...


Αναφερόμαστε σε μια από τις τέσσερις ή πέντε μεγάλες μορφές ψυχολόγων – ψυχιάτρων και ψυχαναλυτών των αρχών του 20ου αιώνα· στον Alfred Adler. Γεννήθηκε το 1870 και πέθανε το 1937. Αυστριακός ψυχολόγος και ψυχίατρος, γεννήθηκε στη Βιέννη και σπούδασε στο εκεί Πανεπιστήμιο. Όταν τέλειωσε τις σπουδές του, συναντήθηκε και μαθήτευσε κοντά στον Sigmund Freud, τον πατέρα της ψυχανάλυσης. Το 1911 ο Adler εγκατέλειψε την ορθόδοξη ψυχαναλυτική σχολή, για να ιδρύσει μια νεο – φροϋδική σχολή ψυχανάλυσης.
Στην ανάλυσή του της ατομικής ανάπτυξης, ο Adler τόνισε τη σημασία της κατωτερότητας, περισσότερο από τα σεξουαλικά κίνητρα, ως την κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης ζωής. Σύμφωνα με τον Adler, συνειδητά ή ασυνείδητα αισθήματα κατωτερότητας – στα οποία έδωσε το όνομα σύμπλεγμα κατωτερότητας ­– συνδυασμένα με αναπληρωτικούς μηχανισμούς άμυνας, είναι οι βασικές αιτίες της ψυχοπαθολογικής συμπεριφοράς. Η λειτουργία του ψυχαναλυτή, είναι να ανακαλύψει και να εκλογικεύσει τέτοια αισθήματα, και να διακόψει την αναπληρωτική, νευρωτική βούληση για εξουσία, που γεννούν στον ασθενή.
Εδώ θα αναφερθούμε σ’ ένα κείμενο που ο Adler εξέδωσε το 1931, με τίτλο «Τι πρέπει να σημαίνει για σένα η ζωή». Θέμα του δεύτερου κεφαλαίου είναι το σύμπλεγμα νου και σώματος, οι σχέσεις μεταξύ τους, οι επιδράσεις που το ένα ασκεί πάνω στο άλλο.
«Οι άνθρωποι», παρατηρεί ο Adler, «ανέκαθεν συζητούσαν και φιλονικούσαν για το αν ο νους κυβερνά το σώμα ή το σώμα κυβερνά το νου. Οι φιλόσοφοι έλαβαν μέρος στη διαμάχη, και έπαιρναν τη μια θέση ή την άλλη· αποκαλούνταν ιδεαλιστές ή υλιστές· τα επιχειρήματά τους ήταν χιλιάδες· και το ερώτημα ακόμη μοιάζει επίμονο και αναπάντητο όσο ποτέ.»
O Adler θεωρεί ότι η Ατομική Ψυχολογία, όπως ονόμασε την ερευνητική του προσπάθεια, μπορεί να δώσει απάντηση· γιατί, στην περιοχή της, πραγματικά βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τη ζωντανή αλληλεπίδραση του νου και του σώματος. Τον νου και το σώμα η Ατομική Ψυχολογία καλείται να τα θεραπεύσει· και αν η θεραπεία δεν στηρίζεται σε σωστές βάσεις, θα αποτύχει να βοηθήσει τον άνθρωπο. «Οι θεωρίες της Ατομικής Ψυχολογίας πρέπει οπωσδήποτε να τροφοδοτούνται από την εμπειρία· πρέπει σαφώς να περάσουν τη δοκιμασία της εφαρμογής. Όσο για τα ευρήματα της Ατομικής Ψυχολογίας, μειώνουν πολύ την ένταση του προβλήματος. Διαπιστώνουμε ότι, ο νους και το σώμα, είναι και τα δυο εκφράσεις ζωής: αποτελούν τμήματα του συνόλου της ζωής. Και αρχίζουμε να κατανοούμε τις αμοιβαίες σχέσεις τους μέσα σε αυτό το όλο.»
Καθοριστικής σημασίας για τη θεωρία του Adler, είναι η έννοια της κίνησης. «Η ζωή του ανθρώπου είναι η ζωή ενός όντος που κινείται, και δεν θα ήταν αρκετό ο άνθρωπος να αναπτύξει μόνο το σώμα του. Ένα φυτό είναι ριζωμένο: μένει σ’ ένα μέρος και δεν μπορεί να κινηθεί. Θα ήταν πολύ παράξενο, επομένως, να ανακαλύψουμε ότι ένα φυτό έχει νου· ή, τουλάχιστον, ένα νου με οποιαδήποτε έννοια. Αν ένα φυτό μπορούσε να προβλέψει ή να σχεδιάσει τις συνέπειες, η ικανότητα αυτή θα του ήταν άχρηστη. Ποιο θα ήταν το πλεονέκτημα, αν το φυτό σκεφτόταν: «Να, έρχεται κάποιος. Σε ένα λεπτό θα πέσει πάνω μου και θα με πατήσει»; Το φυτό θα παρέμενε ανίκανο να φύγει από τη μέση. Όλα τα όντα που κινούνται, ωστόσο, μπορούν να προβλέψουν και να υπολογίσουν την κατεύθυνση στην οποία θα κινηθούν· και, το γεγονός αυτό, μάς αναγκάζει να υποθέσουμε ότι έχουν νου ή ψυχή.»
Κάτι ανάλογο διαβάζουμε στον Άμλετ του Σαίξπηρ:
            «Αίσθηση σίγουρα έχεις,
            αλλιώς δεν θα μπορούσες να κινηθείς.»

Ο Adler θεωρεί ότι κυρίαρχη λειτουργία του νου είναι να προβλέπει την κατεύθυνση της κίνησης. Όταν αναγνωρίσουμε τη λειτουργία αυτή, είμαστε σε θέση να καταλάβουμε πώς ο νους κυβερνά το σώμα· θέτει το σκοπό για τις κινήσεις. Δεν αρκεί ο νους να αποφασίζει μια ξαφνική κίνηση από στιγμή σε στιγμή. Πρέπει να υπάρχει ένας σκοπός για τις προσπάθειες. Αφού, λοιπόν, λειτουργία του νου είναι να αποφασίζει για το σημείο στο οποίο πρέπει να κατευθυνθεί η κίνηση, κατέχει κυβερνητική θέση στη ζωή.
Ταυτόχρονα, όμως, το σώμα επηρεάζει τον νου· το σώμα είναι που πρέπει να κινηθεί. Ο νους μπορεί να κινήσει το σώμα μόνο σύμφωνα με τις δυνατότητες που διαθέτει το σώμα, και εκείνες που μπορεί να ασκηθεί για να αναπτύξει. Αν, για παράδειγμα, ο νους προτείνει να κινήσει το σώμα προς το φεγγάρι, θα αποτύχει, εκτός αν ανακαλύψει μια τεχνική που να ταιριάζει στους περιορισμούς και τις προδιαγραφές του σώματος.
Οι άνθρωποι, σύμφωνα με τον Adler, έχουν να κάνουν με την κίνηση περισσότερο από κάθε άλλο ον. Δεν κινούνται μόνο με περισσότερους τρόπους -  όπως μπορούμε να δούμε στις περίπλοκες κινήσεις των χεριών τους – αλλά είναι επίσης περισσότερο ικανοί, με τις δικές τους κινήσεις, να επηρεάσουν το περιβάλλον γύρω τους.
Σε κάθε ανθρώπινο ον, επιπλέον, μπορούμε να ανακαλύψουμε, πίσω από όλες τις επιμέρους κινήσεις προς επιμέρους σκοπούς, μια και μοναδική περιληπτική κίνηση. Όλες οι προσπάθειές μας κατευθύνονται σε μια θέση στην οποία έχουμε εξασφαλίσει ένα αίσθημα ασφάλειας, ένα αίσθημα ότι όλες οι δυσκολίες της ζωής έχουν υπερνικηθεί, και ότι, τελικά, σε σχέση με την όλη κατάσταση γύρω μας, είμαστε ασφαλείς και νικητές. Με αυτό το σκοπό υπόψη, όλες οι κινήσεις και οι εκφράσεις πρέπει να συντονιστούν και να αποτελέσουν μια ενότητα: ο νους πρέπει να λειτουργήσει σα να ήταν να κατορθώσει έναν τελικό, ιδεώδη σκοπό. Δεν υπάρχει καμιά διαφορά από το σώμα· το σώμα προσπαθεί, επίσης, να αποτελέσει ενότητα. Κι εκείνο, επίσης, αναπτύσσεται προς έναν ιδεώδη σκοπό, που προϋπάρχει μέσα στο γενετικό υλικό.
Από τις πρώτες μέρες της ζωής, χωρίς διακοπή μέχρι το τέλος, η συντροφικότητα της ανάπτυξης και της εξέλιξης, ανάμεσα σε νου και σώμα, διατηρείται διαρκώς. Σώμα και νους συνεργάζονται ως αδιαίρετα μέρη ενός όλου. Ο νους μοιάζει με κινητήρα, ο οποίος αναλαμβάνει όλες τις δυνατότητες που μπορεί να ανακαλύψει μέσα στο σώμα, και βοηθάει να φέρει το σώμα σε μια κατάσταση ασφάλειας και υπεροχής μπροστά σε όλες τις δυσκολίες. Σε  κάθε κίνηση του σώματος, εξάλλου, σε κάθε έκφραση και σύμπτωμα, μπορούμε να δούμε να εντυπώνεται ο σκοπός του νου.
Με τι όμως, ακριβώς, ασχολείται η ψυχολογία, ή, αλλιώς, η επιστήμη του νου; «Αποστολή της ψυχολογίας είναι να εξερευνήσει το νόημα που ενυπάρχει σε όλες τις εκφράσεις ενός ατόμου, να βρει το κλειδί για το σκοπό του, και να τον συγκρίνει με τους σκοπούς άλλων ανθρώπων. Προσπαθώντας για τον τελικό σκοπό της ασφάλειας, ο νους αντιμετωπίζει διαρκώς την ανάγκη να κάνει το σκοπό συγκεκριμένο· να υπολογίσει ότι «η ασφάλεια βρίσκεται σε αυτό το συγκεκριμένο σημείο· θα φθάσω εκεί πηγαίνοντας σε αυτή τη συγκεκριμένη κατεύθυνση.»
Εδώ, φυσικά, υπάρχει το ενδεχόμενο του σφάλματος· αλλά, χωρίς έναν καθορισμένο σκοπό, και μια οριοθέτηση της κατεύθυνσης, δεν θα υπήρχε καθόλου κίνηση.... Η κατεύθυνση που επιλέγει ο νους μπορεί, στην πραγματικότητα, να είναι καταστροφική· αλλά την επιλέγει επειδή τη συλλαμβάνει εσφαλμένα ως την περισσότερο προνομιακή. Όλα τα ψυχολογικά σφάλματα είναι, έτσι, σφάλματα στην επιλογή της κατεύθυνσης της κίνησης. Ο σκοπός της ασφάλειας είναι κοινός σε όλα τα ανθρώπινα όντα· αλλά, μερικοί άνθρωποι σφάλλουν σε σχέση με την κατεύθυνση στην οποία βρίσκεται η ασφάλεια, και οι συγκεκριμένες τους κινήσεις τους οδηγούν μακριά.
Ο Πολιτισμός, σύμφωνα με τον Adler, είναι οι αλλαγές που το ανθρώπινο γένος επέφερε στο περιβάλλον του· και ο πολιτισμός μας είναι το αποτέλεσμα όλων των κινήσεων που οι διάνοιες των ανθρώπων έχουν υποβάλλει στο σώμα τους. Το έργο μας εμπνέεται από το νου μας. Η ανάπτυξη των σωμάτων μας κατευθύνεται και υποβοηθείται από τον νου μας. Τελικά, δεν θα μπορέσουμε να βρούμε έστω και μια ανθρώπινη έκφραση που δεν είναι γεμάτη με την προθετικότητα του νου. Σε καμιά περίπτωση, πάντως, δεν είναι επιθυμητό ο νους να υπερβάλλει σε ό,τι τον αφορά. Αν πρέπει να υπερπηδήσουμε δυσκολίες, η σωματική αρτιότητα και η καλή μας κατάσταση είναι απαραίτητες. Ο νους είναι επιφορτισμένος, επομένως, να ελέγχει το περιβάλλον με τέτοιον τρόπο, ώστε το σώμα να μπορεί να προστατεύεται – να αποφεύγει την αρρώστια και το θάνατο, τον ακρωτηριασμό, τα ατυχήματα και τις δυσλειτουργίες.
Αυτός είναι ο σκοπός που εξυπηρετεί η ικανότητά μας να νιώθουμε ευχαρίστηση και πόνο, να δημιουργούμε φανταστικές εικόνες, και να ταυτίζουμε τον εαυτό μας με καλές και άσχημες καταστάσεις. Τα συναισθήματα κάνουν το σώμα να αντιδρά σε μια κατάσταση με ορισμένο τρόπο. Οι φαντασίες και οι ταυτίσεις είναι μέθοδοι πρόβλεψης· αλλά κάνουν πολύ περισσότερα: διεγείρουν τα συναισθήματα, σύμφωνα με τα οποία το σώμα θα ενεργήσει. Με αυτό τον τρόπο, τα συναισθήματα ενός ατόμου διατηρούν το αποτύπωμα του νοήματος που το άτομο δίνει στη ζωή και του σκοπού που έχει θέσει για τις προσπάθειές του. Σ’ ένα μεγάλο βαθμό, παρόλο που ελέγχουν το σώμα του, δεν εξαρτώνται από το σώμα του: πάντα θα εξαρτώνται πρωταρχικά από το σκοπό του, και το συνακόλουθο τρόπο της ζωής του.
Το καινούργιο, στον τρόπο που η Ατομική Ψυχολογία βλέπει τα πράγματα, είναι ότι τα συναισθήματα ποτέ δεν έρχονται σε σύγκρουση με τον τρόπο ζωής. Όπου υπάρχει σκοπός, τα συναισθήματα πάντα προσαρμόζονται στην επίτευξή του. Επομένως, δεν βρισκόμαστε πια στην περιοχή και στο βασίλειο της φυσιολογίας και της βιολογίας· η εκδήλωση των συναισθημάτων δεν μπορεί να εξηγηθεί με τη χημική θεωρία, και δεν μπορεί να προβλεφθεί με τη χημική εξέταση. Στην Ατομική Ψυχολογία, πρέπει να προϋποθέσουμε τις φυσιολογικές διαδικασίες, αλλά ενδιαφερόμαστε περισσότερο για τον ψυχολογικό σκοπό. Δεν μας ενδιαφέρει τόσο ότι το άγχος επηρεάζει τα συμπαθητικά και τα παρασυμπαθητικά νεύρα. Αναζητούμε, περισσότερο, το στόχο και το σκοπό του άγχους.
Μπορούμε να πάρουμε ως δεδομένο ότι κάθε σωματική και διανοητική έκφραση πρέπει να βασίζεται στο γενετικό υλικό· η προσοχή μας, όμως, κατευθύνεται στη χρήση που γίνεται αυτού του υλικού, στην προσπάθεια να επιτύχουμε έναν ορισμένο σκοπό. Αυτή, φαίνεται, είναι η μόνη πραγματική ψυχολογική προσέγγιση.
Σε κάθε άτομο, βλέπουμε ότι τα συναισθήματα έχουν αναπτυχθεί και εξελιχθεί στην κατεύθυνση και στο βαθμό που ήταν απαραίτητα για την επίτευξη του σκοπού. Το άγχος ή το κουράγιο του, η χαρά ή η θλίψη, συμφωνούσαν πάντα με τον τρόπο της ζωής του: η ανάλογη δύναμη και η υπεροχή τους, ήταν ακριβώς αυτό που θα μπορούσαμε να περιμένουμε. Ένας άνθρωπος που εκπληρώνει τον σκοπό του και υπερισχύει με τη θλίψη, δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένος και ικανοποιημένος με τα κατορθώματά του. Μπορεί να είναι ευτυχής μόνο όταν είναι δυστυχισμένος. Μπορούμε να παρατηρήσουμε, επίσης, ότι συναισθήματα εμφανίζονται και εξαφανίζονται ανάλογα με τις ανάγκες. Όλοι οι νευρωτικοί ασθενείς αποκλείουν κάθε τμήμα της ζωής στο οποίο δεν αισθάνονται αρκετά δυνατοί για να υπερισχύουν.
Σύμφωνα με τον Adler, τα πρώτα τέσσερα ή πέντε χρόνια της ζωής, το άτομο αποκτά την ενότητα του νου του, και δομεί τις σχέσεις ανάμεσα σε νου και σώμα. Αναλαμβάνει το κληρονομικό του υλικό και τις εντυπώσεις που προσλαμβάνει από το περιβάλλον, και τα προσαρμόζει στην αναζήτηση της υπεροχής. Στο τέλος του πέμπτου χρόνου, η προσωπικότητά του έχει αποκρυσταλλωθεί. Το νόημα που δίνει στη ζωή, ο σκοπός που επιδιώκει, ο τρόπος προσέγγισης, και η συναισθηματική του διάθεση είναι όλα καθορισμένα. Μπορούν να αλλάξουν αργότερα· αλλά μπορούν να αλλάξουν μόνο αν απελευθερωθεί από το σφάλμα που εμπεριέχεται στην αποκρυστάλλωση της παιδικής του ηλικίας. Όπως όλες οι προηγούμενες εκφράσεις του ήταν συμβατές με την ερμηνεία του της ζωής, έτσι και τώρα, αν είναι ικανός να διορθώσει το σφάλμα του, οι νέες του εκφράσεις θα είναι συμβατές με την καινούργια του ερμηνεία...
                                                          Ι.Σ. Χριστοδούλου
 

2 σχόλια:

  1. Μπράβο σου .. πολύ καλή ανάλυση και κατανοητή για τον κόσμο, δεδομένου του πόσο σύνθετη και δυσνόητη είναι η σκέψη του Άντλερ. Μπράβο και πάλι.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Αγαπητέ Παναγιώτη,

    ιδιαιτέρως ευχαριστώ για το γενναιόδωρο σχόλιό σου! Ο Adler, πράγματι, στο μεταίχμιο ευρισκόμενος Φιλοσοφίας και Ψυχανάλυσης, επεχείρησε να εφαρμόσει ένα πρωτογενή μεταφυσικό στοχασμό στη συμβουλευτική του. Κατάφερε, ομολογουμένως, πολλά, παρόλο που η φιλοσοφική του σκέψη μπήκε στην υπηρεσία της ενόρασης που του υπαγόρευσε η ψυχαναλυτική του καταγωγή. Αυτό που δεν κάνω στο κείμενο αυτό, και σκοπεύω να το κάνω κάποια στιγμή, είναι να συνδέσω τη θεωρία του Adler για το αίσθημα κατωτερότητας με την ιδέα του για την ανθρώπινη ανάπτυξη. Μήπως το εν λόγω αίσθημα είναι καθοριστικό για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας στα πρώτα χρόνια της ανθρώπινης ζωής; Αν είναι έτσι, τότε ο Adler οφείλει πολλά στον Freud. Αυτό που είναι ολωσδιόλου δικό του, ωστόσο, είναι αυτή η καταπληκτική έμπνευση που είχε, ότι τα αισθήματα κατωτερότητας, για την ελάφρυνσή τους, πυροδοτούν μηχανισμούς άμυνας, που καθιστούν το "πάσχον" υποκείμενο έναν δυνάμει τύραννο! Το αν, τώρα, νομιμοποιούμαστε να χαρακτηρίζουμε την κατάσταση αυτή ασθένεια, είναι ζήτημα μιας άλλης, μεγάλης συζήτησης, στην οποία δεν θα μπορούσα να συμφωνήσω με τον Adler... Και πάλι ευχαριστώ!

    Να είσαι καλά
    Γιάννης Χριστοδούλου

    ΑπάντησηΔιαγραφή