Φιλοσοφική Άσκηση «ΑΛΗΘΕΙΑ»: τι είναι;


Τετάρτη, 6 Απριλίου 2011

Σοφία Σοφών Επτά...


Στο πρώτο της φανέρωμα, στα αποφθέγματα των πρώτων σοφών, η φιλοσοφία ήταν ολιγόλογη και λακωνική. Για τον ακριβή τους αριθμό και για τα πρόσωπα οι αρχαίοι σχολιαστές διαφωνούν. Η παράδοση, πάντως, κατέληξε σε επτά ονόματα, τα εξής: Κλεόβουλος ο Λίνδιος, Σόλων ο Αθηναίος, Χίλων ο Λακεδαιμόνιος, Θαλής ο Μιλήσιος, Πιττακός ο Λέσβιος, Βίας ο Πριηνεύς και Περίανδρος ο Κορίνθιος. Μαρτυρίες γι’ αυτούς δεν έχουμε πολλές. Όσες όμως διαθέτουμε, επιβεβαιώνουν τουλάχιστον την ύπαρξη και τα λόγια τους. Ο Δάμων ο Κυρηναίος, στην πραγματεία του Περί Φιλοσόφων,  κατηγορεί όλους τους φιλοσόφους, και κυρίως τους επτά. Ο Δικαίαρχος έλεγε πως δεν ήταν σοφοί ούτε φιλόσοφοι, αλλά άνδρες συνετοί και νομοθέτες. Ο Πλάτων, όμως, που στη θέση του Περίανδρου τοποθετεί τον Μύσωνα, τους μνημονεύει ως φιλοσόφως λακωνίζοντες. Γιατί, όπως εξηγεί, όλοι ήταν ζηλωτές και εραστές και μαθητές της «Λακεδαιμονίων πολιτείας», του τρόπου δηλαδή ζωής, του χαρακτηριστικού φρονήματος των Σπαρτιατών. Καταλαβαίνει κανείς, γράφει, πως η σοφία τους είχε αυτό το χαρακτήρα, γιατί καθένας διατύπωσε φράσεις – ρητά, σύντομα και αξιομνημόνευτα. Πράγματι, η ανεπιτήδευτη και απέριττη διατύπωση, καθώς και η αυστηρή έκφραση προσιδίαζαν πολύ στη λακωνική ιδιοσυγκρασία.
 Κάποτε, όλοι μαζί, συναντήθηκαν στο ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς, και ανέθεσαν, δηλαδή αναγνώρισαν σ’ εκείνον την απαρχή της σοφίας, χαράζοντας, «κτήμα εσαεί», εκείνα που όλοι θαυμάζουν και μνημονεύουν: το Γνώθι σαυτόν και το Μηδέν άγαν. Στο πρότυπο, και με το μέτρο και το ρυθμό αυτών των φράσεων, διατύπωσαν οι επτά σοφοί όλες τους τις αποστάξεις της συνετής και φιλοσοφημένης εμπειρίας. Αυτός, σύμφωνα με τον πλατωνικό Πρωταγόρα, ήταν ο τρόπος των παλαιών της φιλοσοφίας: κάποια βραχυλογία Λακωνική, «βραχυλογία τις Λακωνική».
Στο σύνολό τους, τα αποφθέγματα και των επτά σοφών μαζί, φθάνουν τα 128. Έχουμε 20 από τον Κλεόβουλο, 20 από το Σόλωνα, 20 από τον Χίλωνα, 20 επίσης από τον Θαλή, 13 από τον Πιττακό, 17 από τον Βία και 18 από τον Περίανδρο. Πρόκειται, δηλαδή, για ένα διόλου ευκαταφρόνητης έκτασης υλικό. Προκειμένου να το αξιοποιήσουμε σε ικανοποιητικό βαθμό, και να συλλάβουμε το σύνολο της απήχησής του, προκειμένου να καταγράψουμε τις πιο λεπτές αποχρώσεις των αποφθεγμάτων, πρέπει να τα προσεγγίσουμε και να τα διαβάσουμε με την κατάλληλη ερευνητική πρόθεση, με την αντίστοιχη, σίγουρα, φιλοσοφική απόβλεψη, εκείνη που τους ταιριάζει, αλλά και με αυστηρή την ερμηνευτική μας έμπνευση.
Τα ρητά έχουν τη μορφή ηθικών επιταγών, αξιώσεων, δηλαδή, που τρέφονται από προσδοκίες για τη συμπεριφορά, τη συναισθηματική ποιότητα, την ηθική συνέπεια και το δυναμικό εκτόπισμα της ανθρώπινης υπόστασης. Άλλων ο στόχος είναι αφηρημένος, γενικότερος και περισσότερο περιεκτικός, ενώ άλλα έχουν συγκεκριμένη αναφορά σε ιδιαίτερες περιστάσεις του βίου. Εμείς θα μελετήσουμε ορισμένες έννοιες που απαντούν συχνότερα στα αποφθέγματα, και θα επισημάνουμε τις ομοιότητες ή τις διαφορές που υπάρχουν ανάμεσα στους σοφούς.
Η ορμή για γνώση είναι ό,τι κατεξοχήν χαρακτηρίζει το φιλόσοφο. Ο Κλεόβουλος, έτσι, προτιμά τον πολυμαθή από τον αμαθή, και ο Περίανδρος ορίζει: «μελέτα το παν». Ο Σόλων, με πιο συγκεκριμένο το στόχο, αξιώνει: «τα σπουδαία μελέτα», και δίνει τον κανόνα της απόδειξης: «απόδειξε τα αφανή με τη βοήθεια των φανερών» (τα αφανή τοις φανεροίς). Στον Χίλωνα αποδίδεται το γνωστό «γνώθι σαυτόν», και ο Θαλής συμπληρώνει: «δύσκολο να γνωρίσεις τον εαυτό σου».
Συναφής είναι η προσοχή που έδειχναν στο λόγο. Ο Κλεόβουλος στηλίτευσε την αμετροέπεια: «φιλήκοον είναι και μη πολύλαλον», και αξίωσε η γλώσσα να είναι εύφημος, να αρθρώνει λόγο ευμενή, ευγενικό στο άκουσμα. Για το Σόλωνα τα λόγια πρέπει να σφραγίζονται με σιωπή. Για εκείνο που δεν ξέρουμε, δεν πρέπει να μιλάμε. Ακόμα κι αν γνωρίζουμε, όμως, πρέπει να σιωπούμε.
Ο Χίλων απομόνωσε τη συνθήκη της μέθης και τόνισε: «όταν πίνεις, μη λες πολλά· θα πέσεις σε σφάλμα». Γενικότερα, όμως, ήταν εξίσου κατηγορηματικός: «η γλώσσα σου μη προτρεχέτω του νου»· φράση που, σχεδόν αυτούσια, την επαναλαμβάνουμε και σήμερα. Το ίδιο πίστεψε ο Περίανδρος: «επισφαλές προπέτεια», αλλά και ο Βίας: « να απεχθάνεσαι το να μιλάς γρήγορα· μη τυχόν και πέσεις σε σφάλμα· γιατί θα το μετανιώσεις». Ο κανόνας είναι στιβαρός και αυστηρός: «λάλει καίρια», «να μιλάς την κατάλληλη στιγμή». Ο λόγος άλλωστε, σύμφωνα πάντα με τον Βία, είναι που πρέπει να εξασφαλίζει την πειθώ.
Ο Πιττακός θεώρησε πως ο επηρμένος και απερίσκεπτος λόγος διακυβεύει την αξιοπρέπεια και την ακεραιότητα του προσώπου: «αυτό που πρόκειται να κάνεις, μην το λες· γιατί αν αποτύχεις, θα γίνεις καταγέλαστος».     
Η αυτοσυγκράτηση ήταν πάγιο θεωρητικό αίτημα των επτά σοφών, και βλέπουμε πως υποβάλλεται και σε άλλες περιπτώσεις. Ο Θαλής ήταν σαφής: «βλαβερόν ακρασία», «βλαβερό πράγμα η ακράτεια». Ο Κλεόβουλος συμβουλεύει: «βία μηδέν πράττειν», «τίποτε να μην κάνεις βιαστικά». Ο Χίλων γίνεται παραστατικός: «εν οδώ μη σπεύδε προάγειν», «στο δρόμο μη βιάζεσαι να προχωρήσεις μπρος».  
Η ευτυχής πράξη, όμως, που βρίσκει το στόχο της, που γίνεται ωφέλιμη, που καταξιώνεται στις συνέπειες και την απήχησή της, φαίνεται πως εκπορεύεται από απόφαση που δε βιάστηκε, από αντίληψη που δεν εκβιάστηκε, απ’ έξω ή από μέσα.
Η ηδονή, τώρα, δηλαδή η χαρά, η ευχαρίστηση, η ικανοποίηση των αισθήσεων, δεν εξαιρούνταν από την ακοίμητη επιτήρηση του συστηματικού φιλοσοφικού νου. «Ηδονής κρατείν», «να συγκρατείς την ηδονή», αξίωνε ο Κλεόβουλος, και ο Σόλων εφιστούσε την προσοχή: «ηδονήν φεύγε, ήτις λύπην τίκτει», «απόφευγε την ηδονή που φέρνει λύπη». Ο Περίανδρος, όπως τόσοι και τόσοι Έλληνες φιλόσοφοι αργότερα, είδε στους αντίποδες της ηδονής την αρετή: «ηδοναί θνηταί, αι δ’ αρεταί αθάνατοι».
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται η αγκίστρωση στην έννοια του μέτρου. Στον Κλεόβουλο οφείλουμε το «μέτρον άριστον», ενώ στο Σόλωνα το «μηδέν άγαν»: «τίποτε υπερβολικά». Ο Θαλής επίσης προέτρεψε: «μέτρω χρώ» «να χρησιμοποιείς το μέτρο», «να είσαι μετριοπαθής».
Το μέτρο υπονοεί την ισορροπία της μεσότητας, που βρίσκεται ενδιαμέσως των άκρων της υπερβολής. Προβάλλεται η συνήθεια της συγκράτησης στα όρια του υποφερτού, του μη επικίνδυνου, δηλαδή του μέτριου, του μετρημένου, του υπολογισμένου, του ζυγισμένου με γνώμονα την ωφέλεια, τη διατήρηση, κι αν λάβουμε υπόψη το «άριστον» της ποιοτικής διαβάθμισης, η συγκράτηση ανάγεται σε αρετή. Πρόκειται, προφανώς, για απόφαση που ακολουθεί την πείρα, την εμπειρία της τάνυσης των ορίων της αντοχής, της βίαιης έλξης της ανοχής, ως το σημείο της αίσθησης του κινδύνου, που εγκυμονεί το έλλειμμα αναλογίας, μετριοπάθειας.
            Συναφής, άλλωστε, είναι η επιφύλαξη απέναντι στην έπαρση. «Μην είσαι επηρμένος μπροστά σε άλλους· θα σε περάσουν για τρελό», προειδοποιεί ο Κλεόβουλος. Και πιο κάτω: «ευπορούντα μη υπερήφανον είναι, απορούντα μη ταπεινούσθαι», «όταν έχεις τα μέσα, μην είσαι υπερήφανος, κι όταν δεν έχεις πόρους μη γίνεσαι ταπεινός». Ο Βίας, μάλιστα, παραχωρεί κάθε επιτυχία στους θεούς, αφιερώνει κάθε τύχη του στη θεότητα, αφήνει τη δόξα για όλες τις ευτυχείς ενέργειές του σε δυνάμεις έξω από τον ίδιο, και τελειώνει μια για πάντα με την ανώφελη και βλαβερή αλαζονεία: «ό τι αν αγαθόν πράσσηις, θεούς, μη σεαυτόν αιτιώ», «ό,τι καλό κι αν καταφέρεις, τους θεούς, κι όχι τον εαυτό σου να θεωρήσεις αιτία»…
Όπως μπορούμε να καταλάβουμε, το στοχαστικό ενδιαφέρον των σοφών ήταν ευρύ, η νοητική τους δύναμη αρθρωνόταν σε πολλά επίπεδα, και η σκέψη τους αγκάλιαζε πολλές πλευρές της ζωής. Έκαναν διεισδυτικές ψυχολογικές παρατηρήσεις, αλλά και καίριες πολιτικές επισημάνσεις, διατύπωναν γενικές αρχές, αλλά και συγκεκριμένες παρατηρήσεις για επιμέρους καταστάσεις του βίου.
Σε πολιτικές του παραινέσεις, για παράδειγμα, ο Κλεόβουλος είναι κατηγορηματικός: «τον του δήμου εχθρόν πολέμιον νομίζειν», «του λαού τον εχθρό, πίστεψέ τον και δικό σου»· «πολίταις τα βέλτιστα συμβουλεύειν»,  «να συμβουλεύεις τους πολίτες τα καλύτερα». Με την ίδια διάθεση, ο Σόλων συμπληρώνει: «συμβούλευε μη τα ήδιστα, αλλά τα βέλτιστα τοις πολίταις», «όχι τα πιο ευχάριστα, τα πιο καλά να συμβουλεύεις τους πολίτες». Και μια σκέψη του, σε χρήση ακόμα σήμερα, για τους επίδοξους κυβερνήτες: «άρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήσηι», «όταν μάθεις να υπακούς, θα ξέρεις και να διατάζεις». Ο Θαλής, με τον ίδιο στόχο, τους άρχοντες δηλαδή, βρίσκει με ακρίβεια τον παλμό της μετέωρης υπόστασης του κυβερνήτη: «άρχων κόσμει σεαυτόν», «όταν έχεις εξουσία, φρόντισε να ομορφαίνεις την παρουσία σου».
Για τον Περίανδρο, «η δημοκρατία είναι ανώτερη από την τυραννία», «δημοκρατία κρείττον τυραννίδος». Σχετικά με τους νόμους, σκέφτεται πως «πρέπει να χρησιμοποιούμε παλιούς, ενώ φαγητά φρέσκα», «τοις μεν νόμοις παλαιοίς χρω, τοις δε όψοις προσφάτοις». Ο Χίλων, περισσότερο ξεκάθαρος, προτρέπει: «νόμοις πείθου»: «να υπακούς στους νόμους».   
Σημαντική θέση κρατούσαν στο στοχασμό τους οι γονείς, και κυρίως ο πατέρας: «πατέρα δει αιδείσθαι», «πρέπει να σέβεσαι τον πατέρα», πίστεψε ο Κλεόβουλος, αλλά απευθυνόταν και στους γονείς: «τέκνα παιδεύειν», «να μορφώνετε τα παιδιά». Ο Σόλων σεβάστηκε βαθιά το δύσκολο έργο των γονιών και αξίωσε: «των γονέων μη λέγε δικαιότερα», «μην ισχυρίζεσαι πως έχεις περισσότερο δίκιο από τους γονείς».       
Ο Θαλής, με δυο κινήσεις, κράτησε ίσες αποστάσεις, και είδε ψύχραιμα τη σχέση και τη δυναμική αλληλεπίδραση ανάμεσα σε γονείς και παιδιά: «κολακεύειν γονείς μη όκνει»· δεν είναι, όμως, διατεθειμένος να ανεχθεί οτιδήποτε από τους  γεννήτορες: «μη πατρός δέχου το φαύλον», «μην ανέχεσαι την κακία του πατέρα». Ο Περίανδρος, τέλος, με πιο αισιόδοξη προοπτική για την ποιότητα των γονέων, προτρέπει τα παιδιά: «σεαυτόν άξιον παρασκεύαζε των γονέων», «κάνε τον εαυτό σου άξιο των γονιών σου».
Ξεκάθαρο και μεγάλο ήταν το ενδιαφέρον που έδειξαν πέντε από τους Επτά Σοφούς για τις σχέσεις φιλίας. «Φίλους ευσέβει», «τους φίλους να τους σέβεσαι» συμβουλεύει ο Σόλων, και πιο συγκεκριμένα: «φίλους μη ταχύ κτω, ους δ’ αν κτήσηι, μη ταχύ αποδοκίμαζε», «φίλους μην αποκτάς γρήγορα, κι όσους αποκτήσεις, μην τους απορρίπτεις γρήγορα». Ο Χίλων γίνεται εξίσου διδακτικός, και μαζί παραστατικός: «επί τα δείπνα των φίλων βραδέως πορεύου,  επί δε τας ατυχίας ταχέως», «στα δείπνα των φίλων σου να πηγαίνεις αργά· στις δυστυχίες τους, όμως, γρήγορα». Ο Θαλής, νοσταλγικός και ποιητικός, με περισσότερο φορτισμένο το συναίσθημα, προτρέπει: «φίλων παρόντων και απόντων μέμνησο», «παρόντες ή απόντες, να τους θυμάσαι τους φίλους». Ο Πιττακός συμβουλεύει: «να μην τον κακολογείς τον φίλο...», ενώ ο Περίανδρος, με το πνεύμα του Χίλωνα και του Θαλή, δεν κάνει διακρίσεις: «φίλοις ευτυχούσι και ατυχούσιν ο αυτός ίσθι», «ευτυχισμένοι ή δυστυχισμένοι οι φίλοι, μαζί τους να είσαι ο ίδιος».
Αντίπαλα συναισθήματα γεννά ο κακός άνθρωπος. Η ύπαρξη ή η διάσταση της κακίας θεωρείται αυτονόητη. Ο Κλεόβουλος την αντιδιαστέλλει πλήρως από την αρετή: «αρετής οικείον, κακίας αλλότριον», «το κοντινό στην αρετή, για την κακία ξένο». «Μη κακοίς ομίλει», «μην τους συναναστρέφεσαι τους κακούς», προτρέπει ο Σόλων, και ο Βίας κάνει τους καλούς να αισθάνονται λίγοι, και τις συναναστροφές τους δυσεύρετες: «οι πλείστοι άνθρωποι κακοί», «οι περισσότεροι άνθρωποι είναι κακοί».
Αρνητικό πρόσημο, παρόμοιο, μα φυσικά όχι τόσο απόλυτο, όσο εκείνο που συνοδεύει την κακία, δίνουν οι σοφοί στο κέρδος. Ο Περίανδρος είναι σαφής: «κέρδος αισχρόν», «αισχρό πράγμα το κέρδος». Ο Πιττακός προσφέρει ίσως μια ερμηνεία: «άπληστον κέρδος», «το κέρδος είναι άπληστο». Ο Χίλων είναι περισσότερο επιεικής, και κάνει μια σημαντική διάκριση: «ζημίαν αιρού μάλλον ή κέρδος αισχρόν· το μεν γαρ άπαξ λυπήσει, το δε αεί», «να προτιμήσεις τη ζημιά, από το κέρδος το αισχρό· το πρώτο θα σε στενοχωρήσει μια φορά, το δεύτερο για πάντα». Με το ίδιο νόημα, ο Θαλής αποτρέπει: «μή πλούτει κακώς», «μην πλουτίζεις με άσχημο τρόπο». Και ο Βίας συμπληρώνει: «ανάξιον άνδρα μη επαίνει διά πλούτον», «τον ανάξιο άνθρωπο μην τον επαινείς για τον πλούτο».
Κλείνοντας αυτό το αφιέρωμα, επέλεξα να σταθούμε σε ένα απόφθεγμα του Περίανδρου, στο οποίο, νομίζω, μπορούμε να δούμε την πηγή της ιδιαίτερης, λακωνικής σοφίας των επτά σοφών, και να διακρίνουμε ένα ισχυρό χαρακτηριστικό της φιλοσοφικής διάθεσης εν γένει:  «μελέτα το παν».
Μελετώ σημαίνει προσέχω, παρακολουθώ με απόφαση, περιμένω με ένταση, με ζωτική προσμονή, την κίνηση του στόχου μου της περιέργειας, της φιλέρευνης προοπτικής. Θέαμα, ακρόαμα, επιφάνεια που την ψαύω, οσμή που με περιβάλλει, τα περιθάλπω με φροντίδα στην αντίληψή μου, με εμβρίθεια, με ανυπόκριτη σοβαρότητα τα σπουδάζω, για να βρω τους ήχους που μισάκουσα, τις αποχρώσεις που δε διέκρινα ακόμα, τα περιγράμματα, μαλακά ή σκληρά, που έψαυσα ελάχιστα· τα αρώματα που δεν πέρασαν απαρατήρητα. Μελετώ σημαίνει αγαπώ να πλησιάζω πράγματα, καταστάσεις, ανθρώπους, κυρίως τους τελευταίους, και μάλιστα όταν βρίσκονται γύρω μου, όταν ζουν μαζί μου, κοντά ή όχι τόσο, μήπως και νιώσω την πλευρά τους που με αφορά, το ενδιαφέρον, την αντιπάθεια, την αδιαφορία τους.
Στη μελέτη μου ζυγίζω ωφέλεια και βλάβη, αλήθεια και ψέμα, μεγάλο και μικρό, άξιο δηλαδή και ανάξιο. Μελετώντας ωριμάζω, γεμίζω δική μου εμπειρία, δική μου σκέψη, δικό μου εαυτό. Γίνομαι, άλλωστε, όλος προσπάθεια, όλος αισθήσεις, που γεμίζουν στόχους από το σκοπευτήριο του κόσμου. Οφείλω να μελετώ ό, τι βρεθεί πάνω μου, κάτω, δίπλα, πίσω ή μπρος μου, και κάπως νιώσω πως κράτησε, κρατά ή πρόκειται να κρατήσει μαζί του ένα μέρος μου.
Έτσι, η Φιλοσοφία θέλει τον άνθρωπο να ορμά, μοναχικός οδοιπόρος, και να σπέρνει την προσοχή του στον κόσμο, κι εκείνη να φυτρώνει και να καρπίζει πείρα και σύνεση, ήμερο κάλλος ανθρώπινο, φως από μέσα και βαριά σκιά τριγύρω...

                                                               Ι.Σ. Χριστοδούλου

1 σχόλιο:

  1. Διαβάζω...κ νοιώθω τα γράμματα,τις λέξεις,τις προτάσεις να κυλούν μέσα μου!Να ορμούν θα ήταν καλύτερα να πω κ να κατακλύζουν το είναι μου!
    Φοβάμαι να αρθρώσω,μήπως κ σκοντάψει η συλλαβή μου στο βουνό της γνώσης,της σοφίας!
    Κρατώ δυνατά το "Μελετώ σημαίνει προσέχω, παρακολουθώ με απόφαση, περιμένω με ένταση την κίνηση του στόχου μου της περιέργειας, της φιλέρευνης προοπτικής. Ηχους που μισάκουσα,αρώματα που δεν πέρασαν απαρατήρητα.Μελετώ σημαίνει αγαπώ να πλησιάζω πράγματα, καταστάσεις, ανθρώπους,όταν ζουν μαζί μου, κοντά ή όχι τόσο,μήπως και νιώσω την πλευρά τους που με αφορά..."
    Τα κρατώ δυνατά για να μπορώ ν'αντικρύζω το φως με ανοιχτά τα μάτια!

    ΑπάντησηΔιαγραφή