Φιλοσοφική Άσκηση «ΑΛΗΘΕΙΑ»: τι είναι;


Σάββατο, 16 Απριλίου 2011

Ο Feuerbach, ο άνθρωπος και η Φιλοσοφία


Θα πάμε δυο αιώνες πίσω, συγκεκριμένα το 1843, για να δούμε πώς ένας Γερμανός υλιστής φιλόσοφος, ο Ludwig Feuerbach, έβλεπε τη φιλοσοφία από εκείνο το ιστορικό σταυροδρόμι, από το δικό του λοφίσκο του χρόνου, στη μέση περίπου του 19ου αιώνα. Ο Feuerbach γεννήθηκε το 1804 και πέθανε το 1872. Στην ιστορία της σκέψης έμεινε γνωστός για το έργο του «Η ουσία του Χριστιανισμού», και για τα κείμενα που έγραψε για τη φιλοσοφία του Hegel.
Ο Feuerbach, λοιπόν, το 1843 εξέδωσε ένα κείμενο με τίτλο «Αρχές της φιλοσοφίας του μέλλοντος». Στο κείμενο αυτό αποτύπωσε την αίσθησή του για την παρουσία του ανθρώπου στον κόσμο, και για το πώς μια καινούργια φιλοσοφία, ανακαινισμένη, μπορεί να υποστηρίξει αυτή του την εικόνα για τον άνθρωπο. Πιο συγκεκριμένα, για τον Feuerbach ο άνθρωπος δεν ξεχωρίζει από τα ζώα μόνο με τη σκέψη. Ολόκληρη η υπόστασή του τον διακρίνει από τα ζώα. Σίγουρα, κάποιος που δεν σκέφτεται δεν είναι άνθρωπος : όχι, όμως, επειδή αιτία είναι η σκέψη, αλλά μόνο επειδή είναι αναγκαία συνέπεια και ιδιότητα της ανθρώπινης ουσίας.
Ο άνθρωπος δεν είναι συγκεκριμένο ον, όπως τα ζώα, αλλά καθολικό· δεν είναι, λοιπόν, περιορισμένη και περιχαρακωμένη ύπαρξη, αλλά μάλλον απεριόριστη και ελεύθερη, γιατί η καθολικότητα, η απολυτότητα και η ελευθερία είναι αχώριστες.
Αυτή η ελευθερία δεν εντοπίζεται σε μια ιδιαίτερη ικανότητα, δηλαδή τη βούληση, και η καθολικότητα δεν εντοπίζεται σε μια ιδιαίτερη ικανότητα σκέψης, δηλαδή το λόγο, τη λογική· η ελευθερία και η καθολικότητα εκτείνονται πάνω από τη συνολική ύπαρξη του ανθρώπου. Οι αισθήσεις των ζώων είναι, πράγματι, πιο ευαίσθητες από εκείνες του ανθρώπου, αλλά μόνο σε σχέση με συγκεκριμένα αντικείμενα, που αναγκαστικά έχουν να κάνουν με τις ανάγκες του ζώου· και είναι πιο ευαίσθητες εξαιτίας ακριβώς αυτού του προσδιορισμού, αυτού του αποκλειστικού περιορισμού σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο. 
Ο άνθρωπος δεν έχει την αίσθηση της όσφρησης ενός κυνηγετικού σκύλου ή μιας καρακάξας· κι αυτό επειδή η αίσθησή του της όσφρησης είναι αίσθηση που αντιλαμβάνεται κάθε είδος οσμής· είναι μια πιο ελεύθερη αίσθηση, η οποία, παρόλα αυτά, μένει αδιάφορη σε ιδιαίτερες οσμές. Αλλά, όπου μια αίσθηση ανυψώνεται πάνω από τα όρια του συγκεκριμένου και της υποταγής της σε ανάγκες, ανυψώνεται σε μια ανεξάρτητη και θεωρητική σημασία και αξία· καθολική αίσθηση είναι η κατανόηση· καθολικό αίσθημα ο νους.
           Ακόμα και οι κατώτερες αισθήσεις, η όσφρηση και η γεύση, ανυψώνονται, στην περίπτωση του ανθρώπου, σε διανοητικές και επιστημονικές πράξεις. Η όσφρηση και η γεύση πραγμάτων είναι αντικείμενα της φυσικής επιστήμης. Ακόμα και το στομάχι του ανθρώπου, το οποίο το βλέπουμε τόσο περιφρονητικά, δεν είναι ζώο αλλά άνθρωπος, επειδή είναι καθολικό ον, και δεν είναι περιορισμένο σε συγκεκριμένα είδη τροφής. Ακριβώς γι’ αυτό, ο άνθρωπος είναι ελεύθερος από τη μανιώδη βουλιμία, με την οποία ένα ζώο ρίχνεται στο θύμα του. «Αφήστε στον άνθρωπο το κεφάλι του, αλλά δώστε του το στομάχι ενός λιονταριού ή ενός αλόγου, και σίγουρα θα πάψει να είναι άνθρωπος». Ένα περιορισμένο στομάχι συμβιβάζεται μόνο με μια περιορισμένη, δηλαδή ζωική αίσθηση. Η ηθική και λογική σχέση του ανθρώπου με το στομάχι συνίσταται, επομένως, στο να αντιμετωπίζει το στομάχι όχι ως ζώο, αλλά ως άνθρωπο. Όποιος, όταν εξετάζει τον άνθρωπο, καταλήγει με το στομάχι, τοποθετώντας το στην τάξη των ζώων, κατατάσσει επίσης τον άνθρωπο, σε ό,τι αφορά το φαγητό, ανάμεσα στα θηρία.
Ο Feuerbach πίστεψε ότι η φιλοσοφία του μέλλοντος θα κάνει τον άνθρωπο το μοναδικό, καθολικό και ύψιστο αντικείμενο της φιλοσοφίας. Η φιλοσοφική ανθρωπολογία, μαζί με τη φυσιολογία, θα γίνει η καθολική επιστήμη.  Έβλεπε την Τέχνη, τη Θρησκεία, τη Φιλοσοφία και την Επιστήμη μόνο ως εκδηλώσεις ή αποκαλύψεις της αληθινής ανθρώπινης ουσίας. Ο άνθρωπος, ο ολοκληρωμένος και αληθινός άνθρωπος, είναι ο μόνος που διαθέτει μια αίσθηση αισθητική ή καλλιτεχνική, θρησκευτική ή ηθική, φιλοσοφική ή επιστημονική· γενικά, μόνο εκείνος που δεν αποκλείει από τον εαυτό του οτιδήποτε ουσιαστικά ανθρώπινο είναι άνθρωπος. «Άνθρωπος είμαι, τίποτε ανθρώπινο δεν θεωρώ πως μου είναι ξένο» – αυτή η πρόταση, αν την πάρουμε στην καθολικότερη και πιο υψηλή σημασία της, είναι η επωδός της καινούργιας φιλοσοφίας.
Όσο για το περίφημο πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στη λογική και το συναίσθημα, ο Γερμανός φιλόσοφος προσδοκά την ενότητα του νου και της καρδιάς. Ενότητα που θα συνίσταται όχι στην απάλειψη ή την αποσιώπηση της διαφοράς τους, αλλά μόνο στο ότι το ουσιαστικό αντικείμενο της καρδιάς θα γίνει επίσης το ουσιαστικό αντικείμενο του νου· θα συνίσταται δηλαδή, μόνο, στην ταυτότητα των αντικειμένων. Η νέα φιλοσοφία – η οποία κάνει το ουσιαστικό και ύψιστο αντικείμενο της καρδιάς και του ανθρώπου να είναι επίσης το ουσιαστικότερο και πιο υψηλό αντικείμενο του νου – θα εγκαθιδρύσει μια λογική ενότητα ανάμεσα στο νου και την καρδιά, ανάμεσα στη σκέψη και στη ζωή. Για τον Feuerbach, άλλωστε, η αλήθεια δεν υπάρχει στη σκέψη καθεαυτήν ή στη γνώση καθεαυτήν. Η σκέψη είναι μόνο η καθολικότητα της ανθρώπινης ζωής και της ανθρώπινης ουσίας.
Τεράστια σημασία, επίσης, έδινε στην κοινωνική υπόσταση του ανθρώπου. Θεωρούσε ότι ο μεμονωμένος άνθρωπος, καθεαυτόν, δεν κατέχει την ουσία του ανθρώπου, ούτε μόνος του ως ηθικό ον, ούτε μόνος του ως σκεπτόμενο ον. Η ουσία του ανθρώπου περιέχεται μόνο στην κοινότητα και την ενότητα του ανθρώπου με τον άνθρωπο· παρόλα αυτά, πρόκειται για ενότητα που στηρίζεται μόνο στην πραγματικότητα της διάκρισης ανάμεσα στο εγώ και στο μη-εγώ.
Η μοναξιά, για τον Feuerbach, είναι περιορισμός· η κοινότητα είναι ελευθερία και απειρότητα. Ο άνθρωπος καθεαυτόν είναι άνθρωπος (με τη συνηθισμένη έννοια)· ο άνθρωπος μαζί με τον άνθρωπο – η ενότητα του εγώ και του εσύ – είναι θεός. Από τη μοίρα αυτή δεν ξεφεύγουν ούτε οι φιλόσοφοι. Στο απόσπασμα 61 διαβάζουμε: «Ο απόλυτος φιλόσοφος είπε, ή τουλάχιστο σκέφτηκε, για τον εαυτό του – φυσικά ως στοχαστής και όχι ως άνθρωπος – Η αλήθεια είμαι εγώ, με έναν τρόπο που θύμιζε τη ρήση, Το κράτος είμαι εγώ του απόλυτου μονάρχη, και τη ρήση, Το ον είμαι εγώ του απόλυτου θεού. Ο ανθρώπινος φιλόσοφος, από την άλλη πλευρά, λέει: ακόμα και που σκέφτομαι και που υπάρχω ως φιλόσοφος, είμαι άνθρωπος μεταξύ ανθρώπων.» Η πραγματική διαλεκτική δεν είναι μονόλογος ενός μοναχικού στοχαστή με τον εαυτό του· είναι διάλογος ανάμεσα σ’ εμένα κι εσένα.
Μ’ ένα παράδειγμα από τη θρησκεία, o Feuerbach τόνισε την αναγκαιότητα της συνύπαρξης των ανθρώπων. Η τριαδική θεότητα, λέει,  ήταν το ύψιστο μυστήριο και το κυρίαρχο στοιχείο της απόλυτης φιλοσοφίας και θρησκείας. Αλλά, όπως αποδείχτηκε ιστορικά και φιλοσοφικά, αναφορικά με την ουσία του χριστιανισμού, το μυστικό της Τριάδας είναι το μυστικό της κοινοτικής και κοινωνικής ζωής· είναι το μυστικό της αναγκαιότητας του «εσύ» για ένα «εγώ»· είναι η αλήθεια ότι κανένα ον – είτε είναι άνθρωπος, θεός, νους, ή εγώ – δεν είναι για τον εαυτό του, και μόνο, ένα αληθινό, τέλειο, και απόλυτο ον· ότι η αλήθεια και η τελειότητα είναι μόνο ο σύνδεσμος και η ενότητα όντων ίσων στην ουσία τους. Η ύψιστη και τελευταία αρχή της φιλοσοφίας είναι, επομένως, η ενότητα του ανθρώπου με τον άνθρωπο. Όλες οι ουσιαστικές σχέσεις – οι αρχές διάφορων επιστημών – είναι μόνο διαφορετικά είδη και τρόποι αυτής της Ενότητας.
Η παλαιά φιλοσοφία, που πρέπει να ξεπεραστεί, σύμφωνα με τον Feuerbach, είχε δυο όψεις και δυο αλήθειες – την αλήθεια καθεαυτήν, η οποία δεν αφορούσε τον άνθρωπο, δηλαδή τη φιλοσοφία, και την αλήθεια για τον άνθρωπο, δηλαδή τη θρησκεία. Η καινούργια φιλοσοφία, όμως, ως φιλοσοφία του ανθρώπου, είναι επίσης, ουσιαστικά, φιλοσοφία για τον άνθρωπο· έχει μια ουσιαστικά πρακτική – και μάλιστα στην ύψιστη σημασία πρακτική – κατεύθυνση, χωρίς να καταστρέφει την αξιοπιστία και την ανεξαρτησία της θεωρίας, και βρίσκεται, μάλιστα, σε πολύ στενή αρμονία μαζί της. Παίρνει τη θέση της θρησκείας, και έχει την ουσία της θρησκείας μέσα της. Στην πραγματικότητα, είναι η ίδια θρησκεία.
Μέχρι την εποχή του Feuerbach, οι προσπάθειες για φιλοσοφική μεταρρύθμιση διέφεραν περισσότερο ή λιγότερο από την παλιά φιλοσοφία μόνο στη μορφή, αλλά όχι στην ουσία. Η απαραίτητη συνθήκη μιας πραγματικά καινούργιας φιλοσοφίας, δηλαδή μιας ανεξάρτητης φιλοσοφίας, που θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες της ανθρωπότητας και του μέλλοντος, είναι, παρόλα αυτά, ότι θα διαφοροποιηθεί στην ουσία της από την  παλιά φιλοσοφία.
            Τέτοιες ήταν οι σκέψεις του Feuerbach, τον προ-προηγούμενο αιώνα, για τη λειτουργία της φιλοσοφίας, για τη σημασία της στην αντίληψη που διαμορφώνει ο άνθρωπος για τον εαυτό του· αυτή ήταν η αγωνία του για το μέλλον της φιλοσοφίας. Σήμερα δε συνηθίζουμε να αντιμετωπίζουμε έτσι το στοχασμό, τη φιλοσοφία, τόσο θερμά. Ίσως όμως το οφείλουμε στον εαυτό μας, και αξίζει και στην ίδια...
                                                                                  Ι.Σ. Χριστοδούλου
                                                                                      

1 σχόλιο:

  1. Είχα δίκιο σε προγενέστερο σχόλιο που περίμενα τα περαιτέρω. Με έχεις κάνεις να ενδιαφερθώ πολύ για τη φιλοσοφία και τη δεδομένη στιγμή κάτι τέτοιο δεν είναι παραγωγικό. Πολλά τα ενδιαφέροντα σημεία της σύντομης ανάλυσης της θεώρησής του, κρατάω δύο: Homo sum: humani nil a me alienum puto και η ελευθερία ως χαρακτηριστικό του ανθρώπου. Πάνω από όλα η κατανόηση και η εκτίμηση του ανθρώπου, παρόλο που ο ίδιος ο άνθρωπος μπορεί να μην εκτιμάει τελικά και τόσο την ελευθερία του, ούτε όμως και την υπόστασή του ως πνευματικού, συναισθηματικού και σωματικού όντος.

    ΑπάντησηΔιαγραφή